Εδώ και δύο αιώνες σχεδόν-ουσιαστικά, από τον Κάντ, και μετά- η ηθική γινότανε όλο και περισσότερο ακαδημαϊκός κλάδος, φτωχός συγγενής της φιλοσοφίας, ή υλικό θρησκευτικής κατήχησης. Όμως εδώ και περίπου 40 χρόνια παρατηρούμε μια φαινομενικά επιθετική επιστροφή ενός λόγου που επικαλείται την ηθική (Alasdair MacIntyre, After Virtue, 3rd ed. University of Notre Dame Press. 2007 (1981).Alasdair MacIntyre, Whose Justice? Which Rationality? University of Notre Dame Press. 1988. John Rawls, Η θεωρία της Δικαιοσύνης, Πόλις 2001(1971). Jurgen Habermas, Η ηθική της επικοινωνίας, Εναλλακτικές Εκδόσεις 1997). Ο όρος «λόγος» είναι εξάλλου υπερβολικός. Στη χειρότερη των περιπτώσεων, η λέξη ηθική χρησιμοποιείται σαν σλόγκαν, ενώ στην καλύτερη αποτελεί σημάδι αμηχανίας και απορίας.(Κ. Καστοριάδης, Φύλλο συκής της ηθικής στο Η άνοδος της ασημαντότητας, Ύψιλον/Βιβλία 2000).
Οι ιστορικοί λόγοι αυτής της επαναφοράς εύκολα μπορούν να εντοπισθούν στο τέλος των μεγάλων πολιτικών αφηγήσεων (αλλά και πράξεων) όπως αυτές έλαβαν χώρα στα τελευταία 200 χρόνια στην γηραιά ήπειρο. Το τέλος αυτών των αφηγήσεων σηματοδότησε η πτώση του Σοβιετικού Συνασπισμού ως κύριος φορέας των σοσιαλιστικών ιδεών και η φθίνουσα πορεία των δυτικών δημοκρατιών . Οι δύο αυτές εξελίξεις σηματοδοτούν, υπό μια έννοια, το τέλος της νεωτερικότητας και την εμφάνιση της εποχής που έχουμε ονομάσει μετανεωτερικότητα (Για το ζήτημα αυτό δες : Κ. Μελάς – Γ. Παπαμιχαήλ, Το αφόρητο βουητό του κενού, Όψεις της Μετανεωτερικότητας στην Ελληνική Κοινωνία, Εκδόσεις Αγγελάκη , Ιανουάριος 2017).
Η σημερινή ιστορική εποχή στην οποία ο δυτικός άνθρωπος διάγει τον βίο του, σε πολιτικό επίπεδο, θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως α-πολιτική, αντιπολιτική και απαθής.
Αυτό δε σημαίνει καθόλου όμως ότι το «πολιτικό» εξαφανίζεται. Τουναντίον, κατά την άποψή μας, το «πολιτικό» ισχυροποιείται και καθίσταται κυρίαρχο, υπακούοντας τα κελεύσματα και τις επιταγές των νικητών αυτής της περιόδου.
Αν «διαβάσουμε» την πολιτική πάλη που διεξ (άγεται) ήχθη τα τελευταία εκατό με εκατόν πενήντα χρόνια μεταξύ αφενός της αστικής τάξης αρχικά και των μετεξελίξεών της σε διάφορες πολιτικές ελίτ στη συνέχεια, και της αντίστοιχης εργατικής τάξης και των αντίστοιχων μετεξελίξεών της αφετέρου, υπό το πρίσμα του σμιτιανού διπόλου εχθρός-φίλος, ή της μαρξιστικής ταξικής πάλης, ή της ευρωκομμουνιστικής και σοσιαλδημοκρατικής οπτικής της διεύρυνσης της δημοκρατίας και του δημοσίου νοικοκυριού, ανεπιφύλακτα θα συμπεράνουμε ότι νικητές στην παρούσα φάση (μόνο;) της πολιτικής αντιπαλότητας είναι οι δυνάμεις που ανήκουν στην πρώτη πλευρά.
Τώρα ασκούν την πολιτική τους επικυριαρχία, επιβάλλοντας τους όρους τους.
Ο βασικός πολιορκητικός κριός των νικητών δεν είναι άλλος από το να επιχειρούν να πείσουν περί του τέλους της πολιτικής, απαξιώνοντάς τη στο διηνεκές ή μετατρέποντάς τη σε διαδικασία συζήτησης, επικοινωνίας και συναίνεσης. Δηλαδή, σε μια ουδέτερη διαχειριστική διαδικασία ζητημάτων άνευ ουσίας και ειδικού βάρους. Αυτό επιζητούν να εμφανίζεται ως το πολιτικό πρόβλημα. Ταυτόχρονα, από τη στιγμή που η απεμπόληση του πολιτικού καθίσταται πρακτικά αδύνατη, η όλη προσπάθεια επικεντρώνεται στην απεμπόληση της πολιτικής, και την αντικατάστασή της από φορείς της πολιτικής που δεν είναι αναγκασμένοι να διαβούν τη στενωπό της λαϊκής βούλησης και επιλογής. Φαινόμενο που εμφανώς εμφανίζεται πλέον και στις «φιλελεύθερες» κοινοβουλευτικές δημοκρατίες της Δύσης.
Βρισκόμαστε αντιμέτωποι με μια κατάσταση ριζικής υποτίμησης του παραδοσιακού ρόλου της πολιτικής, ο οποίος επικεντρωνόταν στον χειρισμό της κρατικής εξουσίας στο εσωτερικό των χωρών αλλά και στον τρόπο αντιπροσώπευσης, και ακόμα περισσότερο, της νομιμοποίησης της πολιτικής δύναμης.
Η κατάργηση των ορίων της πολιτικής συνδέεται με την καθιέρωση νέων κέντρων και πεδίων «υποπολιτικής», τα οποία βρίσκονται, πέρα από τους θεσμούς και τις συμβολικές μορφές της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, αφενός στα κέντρα εξουσίας του οικονομικού και του τεχνοεπιστημονικού συστήματος, και αφετέρου στα πεδία της αντίστασης και της διαμαρτυρίας των νέων συστημάτων. Οι νέες εξουσίες επιχειρούν να δημιουργήσουν μια «δημοκρατία χωρίς δήμο», ένα καθεστώς αυτονομημένο από τον λαό του.
«Οι νεοεμφανιζόμενες δομές εξουσίας προδιαγράφουν μια οργάνωση του κόσμου κυριαρχούμενη από νέες ολιγαρχίες, στηριγμένες σε κοινωνικές ομάδες και ελίτ, οι οποίες έχουν αποκτήσει μια ισχύ ελέγχου και λήψεων αποφάσεων έξω από το πλαίσιο πολιτικής και κοινωνικής αντιπροσώπευσης και νομιμοποίησης των εθνικών κρατών. Η δυναμική αυτών των ολιγαρχιών υπακούει σε μια καθαρά κατακτητική λογική, έτσι ώστε να μπορούμε να μιλούμε για την πρόσφατη ιστορία του κόσμου ως την ιστορία της επιστροφής των κατακτητών, της επιστροφής μορφών ισχύος και κυριαρχίας που θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν νέες βαρβαρότητες. Η σύγχρονη ιστορική εποχή στηρίζεται σε δομές αυταρχικής επέμβασης, οι οποίες δρουν σε παγκόσμια κλίμακα» (Κ. Μελάς, Παγκοσμιοποίηση, Εκδόσεις Εξάντας 1999).
Συνεπώς, το «πολιτικό», στην ανταγωνιστική του διάσταση, ζει και βασιλεύει, και οι πολιτικοί ανταγωνισμοί είναι ακόμα μαζί μας. Δε θα μπορούσε να ήταν αλλιώς, αφού το πολιτικό περιλαμβάνει όλα όσα αφορούν τη ρητή εξουσία, η οποία περιλαμβάνει τα ιδιαίτερα όργανά της, τις συγκεκριμένες της λειτουργίες, το νομικό της πλαίσιο.
Ό,τι παρουσιάζεται ως τέλος της πολιτικής ή ως εξαφάνιση του ανταγωνισμού, είναι αποφθέγματα ενός δημαγωγού εκσυγχρονιστικού τύπου ή συνιστά ασταθή παρέμβαση ενός παλαιοπώλη της ηθικής.
Το ζητούμενο επομένως είναι να αντιληφθούμε ότι η Πολιτική είναι πάντοτε παρούσα και απαιτεί συνεχή προσπάθεια και αγώνα.
2.
Στις πολιτικές κοινωνίες διαμορφώνεται μια πολιτική ηθική που συνάδει με τις επικρατούσες θεμελιώδεις κοσμοθεωρητικές παραδοχές και όχι ηθική γενικά και αόριστα. Τα ηθικά κριτήρια που επικρατούν αποτελούν, επομένως, παράγοντες που συναρτώνται ευθέως με τις κοινωνικοπολιτικές διεργασίες. Η πολιτική ασκεί την εξουσία στηριζόμενη σε ηθικούς κανόνες που η ίδια, σε τελική ανάλυση, έχει δημιουργήσει.
Ακόμη και η μεταφυσικά προσδιορισμένη ηθική των θρησκευτικών δογμάτων, επισημαίνεται, όταν εμπλακεί στο Πολιτικό γεγονός με τον ένα ή άλλο τρόπο και στην μια ή άλλη βαθμίδα ολοκληρώνεται μέσα στην πολιτική δίνη που διαμορφώνει την πολιτική ηθική.
Κανένας αφηρημένος κανόνας, καμία καθολική προσταγή με συγκεκριμένο περιεχόμενο, δεν μπορεί να μας απαλλάξει από το βάρος και από την ευθύνη της δράσης μας.
Η δράση τοποθετείται πάντοτε αναγκαστικά στο επιμέρους και όχι στο καθολικό, συνεπώς απαιτείται η άσκηση της φρόνησης. Η φρόνηση είναι η δυνατότητα κρίσις εκεί όπου δεν υπάρχουν μηχανικοί , αντικειμενικοί κανόνες που επιτρέπουν την κρίση.
Όμως , όλα τα συστήματα θρησκευτικών ηθικών κανόνων και σχεδόν όλα τα φιλοσοφικά ηθικά συστήματα, παραβιάζουν αυτή την απαίτηση, παραγνωρίζοντας ότι όλοι οι κανόνες ηθικής εφαρμόζονται υπό ειδικές συνθήκες, επομένως υπάγονται στη φρόνηση που μπορεί να οδηγήσει ακόμα και στην παραβίαση τους. Παρέχουν καταλόγους ιδιαίτερων αρετών και απαριθμούν επιταγές που όχι μόνο δεν μπορούν να εφαρμοστούν πάντοτε, αλλά αντιθέτως προκαλούν το κοινό αίσθημα της σημερινής κοινωνίας (Οποιοσδήποτε διαβάζει τη Βίβλο, ίσως προβληματιστεί από ορισμένα ηθικά διδάγματα της. Ο Θεός της Παλαιάς Διαθήκης μεροληπτεί υπέρ κάποιων ανθρώπων και πάνω απ’ όλα ζηλεύει τη δική του υπεροχή, κάτι που αποτελεί αλλόκοτη ηθική ιδεοληψία. Φαίνεται ότι δεν έχει κανένα πρόβλημα αν κάποια κοινωνία χρησιμοποιεί δούλους, πιστεύει ότι η αντισύλληψη αποτελεί αδίκημα που επιφέρει την εσχάτη των ποινών ) Γένεσις, κεφ.ΛΗ’, εδάφιο 9-10), επιθυμεί την κακοποίηση ανηλίκων (Παροιμίαι Σολομώντος, κεφ. ΚΒ’, εδ. 15- κεφ. ΚΓ’, εδ. 13-14- κεφ. ΚΘ’, ΕΔ. 15), και εν κατακλείδι, εγκρίνει την κακοποίηση των βρεφών και των χαμηλής ευφυΐας ανθρώπων (Παροιμίαι Σολομώντος, κεφ. ΚΣΤ’, εδ.3).
Αλλά κυρίως, και αυτό είναι το ουσιαστικό σημείο, παραγνωρίζουν ή συγκαλύπτουν την τραγική διάσταση της ανθρώπινης ύπαρξης και δράσης, μας βάζει τόσο συχνά σε καταστάσεις που δεν λύνονται χωρίς κόστος.
Οι παραδοσιακές ηθικές, είτε είναι φιλοσοφικές, είτε θρησκευτικές είναι ευτυχείς ηθικές. Ισχυρίζονται ότι γνωρίζουν που βρίσκεται το Καλό και το Κακό και το μοναδικό πρόβλημα που παραμένει είναι το πρόβλημα του εσωτερικού ανθρώπου: γνωρίζουμε ή οφείλουμε να πάντοτε να γνωρίζουμε, που βρίσκεται το Καλό ή το Κακό. Όμως, το συντριπτικό γεγονός της ανθρώπινης ζωής είναι ότι το Καλό ή το Κακό, μέσα σε δεδομένες συνθήκες είναι συχνά σκοτεινό ή ότι μπορεί να επιτευχθεί το Καλό μόνο με θυσία κάποιων άλλων καλών.
Είναι γνωστή η κεντρική αρχή του Καντ : «πράξε κατά τρόπο ώστε το ηθικό αξίωμα της πράξης σου να μπορεί να γίνει καθολικός νόμος». Η αρχή μας αφήνει αβοήθητους στις πιο δύσκολες και άρα στις πιο σημαντικές περιπτώσεις. Μια από τις όψεις της είναι αναντίρρητη. Όχι η καθολικότητα αλλά η απαίτηση μιας δυνατής καθολικότητας. Δηλαδή το γεγονός ότι οφείλω να δράσω κατά τρόπον ώστε να λογοδοτήσω για αυτό που έκανα, να μπορέσω να υποστηρίξω απέναντι σε όλους με λογικά επιχειρήματα την πράξη μου erga omnes. Δεν μπορούμε όμως να μιλήσουμε εδώ για καθολικό νόμο. Δεδομένου ότι κάθε πράξη είναι ιδιαίτερη, η καθολικότητα εδώ θα σήμαινε απλώς ότι οποιοδήποτε άλλο άτομο κάτω από τις ίδιες περιστάσεις θα όφειλε να δράσει κατά τον ίδιο τρόπο.
Λογικά και εξ αντικειμένου, λοιπόν, η πολιτική ηθική και τα συμπαρομαρτούντα θεσμικά ζητήματα ή άλλες πτυχές της πολιτικής ζωής ανάγονται σε κάποιο κοινωνικό ον. Πολιτική και ον είναι οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος του πολιτικά πολιτισμένου βίου.
Η πολιτική θεωρία που παρατηρεί, περιγράφει και ερμηνεύει τα πολιτικά φαινόμενα στον τόπο και στον χρόνο απαιτείται να διαθέτει οντολογική αναφορά (Π. Κονδύλης, Το Πολιτικό και ο Άνθρωπος, Θεμέλιο 2007).
Η δημοκρατία αντικειμενικά δεν έχει σχέση με κατασκευασμένα εποικοδομήματα και άλλους προκαθορισμούς που εκπορεύονται από θεωρητικές απόψεις που δεν τίθενται στη βάσανο της πολιτικής δράσης. Η δημοκρατία είναι ευθέως ανάλογη των βαθμίδων που οι πολίτες είναι εντολείς της ανακλητής εντολοδόχου εξουσίας, κάτοχοι του κράτους και αυτεξούσιοι διαμορφωτές του οικείου τρόπου ζωής. Πρόκειται για τη δημοκρατία ως αυτονομία.
Η δημοκρατία θα πρέπει να κινείται προς την δημιουργία μιας κοινωνικοπολιτικής συγκρότησης σταθερά προσανατολισμένη προς ολοένα μεγαλύτερη εκπλήρωση της ατομικής, κοινωνικής και πολιτικής ελευθερίας σύμφωνα με τις πολιτικό-κοινωνικές -ανθρωπολογικές προϋποθέσεις κάθε κοινωνικής οντότητας που διαρκώς, εξελίσσεται, διαμορφώνεται και ανά-διαμορφώνεται.
Η πολιτική συγκρότηση κάθε κοινωνικής οντότητας συναρτάται με αυτές τις προϋποθέσεις και όχι με κατασκευαστικούς δογματικούς θεωρητικούς -ιδεολογικούς προκαθορισμούς.
Η βάση της δημοκρατίας, αντίθετα με τη ρασιοναλιστική φιλελεύθερη αισιοδοξία, δε θεμελιώνεται στο κυνήγι της αρμονίας, που υπερβαίνει τον πολιτικό ανταγωνισμό, αλλά στους αγώνες, στα πάθη και στην πάλη ως σύστοιχα της πολιτικής – σε ό,τι δηλαδή προσπαθεί να απωθήσει η ορθολογική διαβουλευτική παράδοση. Η φύση της πολιτικής είναι συγκρουσιακή. Εμπεριέχει έναν ανεξάλειπτο χαρακτήρα ανταγωνισμού, ένα νιτσεϊκής καταγωγής εγχείρημα, αναγκαίο, ωστόσο, για την κατανόηση της πολιτικής ως συμπλόκου δικτύου σχέσεων εξουσίας. Σ’ αυτόν τον χώρο παίζεται η δύναμη, η εξουσία, εκφράζονται τα πάθη, οι συγκρούσεις και η κυριαρχία των μεν επί των δε. Η νιτσεϊκή βούληση για δύναμη του ατόμου αποτελεί ένα datum το οποίο είναι και fatum. Οι μορφές μιας τέτοιας libido dominandi αλλάζουν συνεχώς στη διάρκεια της Ιστορίας, η φύση της ποτέ. Στον βαθμό που η βούληση για δύναμη είναι ιστορικά συνώνυμη του ανθρώπου και του ανθρωπογενούς περιβάλλοντος που παράγει με την εργασία του, δεν είναι δυνατόν να υπάρξει μια κοινωνική υπέρβαση της αλλοτρίωσης που επιβάλλει η βία.
