Σίγκμουντ Φρόϋντ

 Το έργο «Μάζα και Εξουσία»^[1] (Masse und Macht, 1960) αποτελεί το κορυφαίο δοκίμιο του νομπελίστα Elias Canetti, το οποίο ολοκλήρωσε μετά από έρευνα δεκαετιών. Στο βιβλίο αυτό, ο Canetti αναλύει τη δυναμική της ομαδοποίησης και της μαζοποίησης των ανθρώπινων κοινωνιών καθώς  και τη φύση της εξουσίας.

Σύμφωνα με την ανάλυση του Canetti ο άνθρωπος έχει έναν έμφυτο φόβο για το «άγγιγμα» του ξένου. Η μαζοποίηση είναι η μόνη κατάσταση όπου αυτός ο φόβος εξαφανίζεται, καθώς όλα τα διαφορετικά  άτομα αποβάλλουν τις διαφορές τους και  αισθάνονται σαν ένα ενιαίο σώμα χρησιμοποιώντας ως  μέσο την «εκφόρτιση» (Entladung). Τα παραπάνω χαρακτηρίζουν τη φύση της μάζας.

Ευρισκόμενες σε αυτή την κατάσταση οι μάζες επιδιώκουν τη συνεχή αύξηση τους, θέλουν πάντα να μεγαλώνουν και δεν αναγνωρίζουν  φυσικά όρια στην ανάπτυξή τους. την ισότητα, η οποία λειτουργεί ως λυτρωτική κατάσταση απέναντι στον «φόβο της επαφής» που αισθάνεται το άτομο στην καθημερινότητα, την πυκνότητα  δεδομένου ότι με τον τρόπο αυτό επιδιώκεται η μέγιστη δυνατή συσπείρωση (πυκνότητα), ώστε να μην υπάρχει κενό ανάμεσα στα μέλη της, και τον προσανατολισμό προς έναν στόχο ή μια κατεύθυνση για να διατηρήσει τη συνοχή της και να αποφύγει την αποσύνθεση. Τα παραπάνω χαρακτηριστικά προσδιορίζουν την ορμή της μάζας. Κεντρικό σημείο στην ορμή της μάζας είναι η εκφόρτιση. Πρόκειται για τη στιγμή που όλα τα άτομα που την αποτελούν αποβάλλουν τις διαφορές τους και αισθάνονται ως ένα ενιαίο σώμα. Χωρίς αυτή την εκφόρτιση, η μάζα δεν μπορεί να υπάρξει στην πλήρη, δυναμική της μορφή. Στη συνέχεια ο Canetti, συνδέει την εξουσία με το ένστικτο της επιβίωσης. Ο «Επιζών» είναι αυτός που στέκεται όρθιος ανάμεσα στους νεκρούς, και αυτή η στιγμή αποτελεί την αρχέγονη μορφή της εξουσίας. Χαρακτηριστική είναι η αναφορά των Ντελέζ- Γκουατταρί^[2] στην ταινία  «Λόρενς της Αραβίας» (1962) του Ντέιβιντ Λιν, και συγκεκριμένα στην σκηνή που διαδραματίζεται μετά την κατάληψη της Άκαμπα: «Το βράδυ, ύστερα από τη μάχη, ο ταγματάρχης Λόρενς ξαπλώνει στη σειρά τα νέα γυμνά πτώματα πάνω στο συμπαγές σώμα της ερήμου».  Η Στιγμή της Επιβίωσης αποτελεί την γενεσιουργό αιτία της εξουσίας.   Η εξουσία γεννιέται από τη στιγμή που κάποιος στέκεται όρθιος ανάμεσα σε νεκρούς. Ο ηγέτης αισθάνεται ανώτερος επειδή εκείνος επέζησε ενώ άλλοι χάθηκαν. Αυτή η «στιγμή του επιζώντος» είναι η απόλυτη ηδονή της εξουσίας. Όμως, για τον Canetti η φύση της εξουσίας είναι παρανοϊκή. Στη συνέχεια της σκηνής που αναφέρθηκε  παραπάνω, ο σκηνοθέτης  δείχνει ότι ο Λόρενς βρίσκεται σε μια κατάσταση ψυχολογικής κατάρρευσης και εσωτερικής σύγκρουσης, έχοντας έρθει αντιμέτωπος με τη βία του πολέμου. Η διάταξη των πτωμάτων με μια σχεδόν «τελετουργική» ή «αισθητική» τάξη υπογραμμίζει την αποξένωσή του από την πραγματικότητα και την αρχόμενη ψύχωση ή την εμμονή του με την εικόνα του ως «μεσσία» ή «τιμωρού». Για τον Canetti η φύση της εξουσίας είναι παρανοϊκή !!! Αυτή η μετατροπή στο σκεπτικό του Canetti, ακολουθεί την ακόλουθη ψυχολογική διαδρομή:

Η ανάλυσή του επικεντρώνεται στο πώς ο ηγέτης (αυτός που διατάσσει) μετατρέπει τον φόβο του θανάτου σε διαταγές προς τους άλλους, καταλήγοντας συχνά σε μια κατάσταση παράνοιας προκειμένου να διατηρήσει τον έλεγχο. Όμως κάθε διαταγή που δίνει ο ηγέτης είναι ένα αγκάθι στο στήθος του.  Για να απαλλαγεί από το βάρος και τον φόβο που του προκαλεί η ευθύνη του θανάτου (καθώς οι διαταγές του συχνά οδηγούν στον θάνατο άλλων), τις μεταφέρει στους υφισταμένους του. Η διαταγή είναι ουσιαστικά μια μετατοπισμένη απειλή θανάτου. Όμως ο ηγέτης γνωρίζει ότι οι διαταγές του προκαλούν πόνο και ταπείνωση. Αρχίζει να φοβάται ότι οι άλλοι θα στραφούν εναντίον του για να τον «τιμωρήσουν». Όσο περισσότερες διαταγές δίνει, τόσο περισσότερο φοβάται την εκδίκηση. Άρα ο ηγέτης διακατέχεται από τον φόβος της ανταποδοτικότητας. Προκειμένου να εξουδετερώσει αυτόν τον φόβο, ο ηγέτης γίνεται καχύποπτος με τα πάντα. Βλέπει παντού εχθρούς και συνωμοσίες. Η διολίσθηση στην παράνοια είναι το επόμενο βήμα του, διότι η παράνοια είναι ο μηχανισμός άμυνας του[3]: πιστεύει ότι μόνο αν ελέγχει τα πάντα και αν εξοντώσει προληπτικά κάθε πιθανή απειλή, θα μπορέσει να παραμείνει ο «τελευταίος επιζών». Στο τέλος, ο ηγέτης παγιδεύεται σε έναν φαύλο κύκλο: περισσότερη εξουσία σημαίνει περισσότερες διαταγές, οι οποίες φέρνουν περισσότερο φόβο, που με τη σειρά του απαιτεί ακόμα πιο ακραία παράνοια για να κατασταλεί.

Ο Canetti αφιερώνει ένα ολόκληρο κεφάλαιο στο τέλος του βιβλίου στην περίπτωση του δικαστή Daniel Paul Schreber, ο οποίος έπασχε από σχιζοφρένεια και έγραψε τα «Απομνημονεύματα της νευρικής μου ασθένειας»^[4]. Για τον Canetti, ο Schreber δεν είναι απλώς ένας ασθενής, αλλά το «καθαρό υπόδειγμα» του πολιτικού ηγέτη.

Ιδού πώς συνδέει την παράνοια του Schreber με την παθολογία της εξουσίας:

Ο Schreber πίστευε ότι ο κόσμος είχε καταστραφεί και ότι εκείνος ήταν ο μοναδικός άνθρωπος που απέμεινε ζωντανός. Ο Canetti εξηγεί ότι αυτή η παραίσθηση είναι η απόλυτη επιθυμία κάθε εξουσιαστή: να είναι ο μόνος που στέκεται όρθιος, ενώ όλοι οι άλλοι έχουν εκμηδενιστεί. Είναι ο Μοναδικός Επιζών. Στην παράνοιά του, ο Schreber πίστευε ότι οι ακτίνες του Θεού τον ελέγχουν, αλλά και ότι ο ίδιος μπορεί να επηρεάζει το σύμπαν. Ο Canetti παραλληλίζει αυτό το δίκτυο με το σύστημα κατασκοπείας ενός δικτάτορα. Ο παρανοϊκός ηγέτης θέλει να «κατοικεί» μέσα στο μυαλό των υπηκόων του, να γνωρίζει κάθε τους σκέψη, όπως ο Schreber ένιωθε ότι ο Θεός εισβάλλει στο δικό του μυαλό. Ο παρανοϊκός ηγέτης οργανώνει τις μάζες και τα «κοπάδια», τις μεν πρώτες τις μηχανοποιεί, τα δε δεύτερα τα συνδυάζει τα αντιθέτει, τα χειραγωγεί. Τέσσερα είδη μάζες βασανίζουν το μυαλό του: το στράτευμα του, το χρήμα του, τα πτώματά του και η αυλή της πρωτεύουσας του. Κι αδιάκοπα μ’ αυτές δουλεύει: η μια μεγαλώνει σε βάρος της άλλης…Μ’ ότι κι αν καταπιαστεί, καταφέρνει πάντα σε μια απ’ αυτές τις μάζες. Σε καμιά περίπτωση δεν αρνιέται να σκοτώσει. Τα στοιβαγμένα μπροστά στο παλάτι του πτώματα είναι ένας μόνιμος θεσμός. Όλα τα παραπάνω συγκλίνουν στη  Μετατροπή των Πάντων σε «Υπηκόους».  Ο παρανοϊκός νιώθει διαρκώς ότι απειλείται από «εχθρικές δυνάμεις». Για να αμυνθεί, πρέπει να επιτεθεί πρώτος. Ο Canetti δείχνει ότι ο παρανοϊκός -ηγέτης δεν μπορεί να ανεχτεί καμία ανεξάρτητη ύπαρξη γύρω του· κάθε τι που δεν ελέγχεται από τον ίδιο, θεωρείται θανάσιμη απειλή. Συνεπώς αμύνεται επιτιθέμενος σε όλους. Δεν ακούει κανένα και θεωρεί ότι , όπως ο Schreber, έχει  μια κοσμική αποστολή. Ο παρανοϊκός -ηγέτης ενώ είναι μεγαλομανής ντύνει τον φόβο του για τον θάνατο με την ιδέα ενός «ανώτερου πεπρωμένου». Η παράνοια του επιτρέπει να δικαιολογεί τις πιο στυγερές πράξεις ως αναγκαίες για τη σωτηρία (τη δική του ή του κράτους).

Το συμπέρασμα του Canetti: Η διαφορά ανάμεσα σε έναν τρόφιμο ψυχιατρείου (όπως ο Schreber) και έναν δικτάτορα (όπως ο Χίτλερ) δεν είναι η δομή της σκέψης τους, αλλά η δύναμη επιβολής. Ο δικτάτορας είναι ένας παρανοϊκός που πέτυχε να κάνει την παραίσθησή του πραγματικότητα για εκατομμύρια ανθρώπους.

[1] Elias Canetti ,Μάζα και εξουσία, Εκδόσεις: Ηριδανός , Έτος: 1971

[2] Ζιλ Ντελέζ- Φέλιξ Γκουατταρί, Καπιταλισμός και Σχιζοφρένεια, Ο Αντι-Οιδίπους, Εκδόσεις Ράππα 1973, σ. 322

[3] Για τον Σίγκμουντ Φρόιντ, η παράνοια δεν ήταν απλώς μια διαταραχή της σκέψης, αλλά ένας αμυντικός μηχανισμός του ψυχισμού απέναντι σε εσωτερικές συγκρούσεις που το άτομο δεν μπορεί να αποδεχτεί. Δες : Σίγκμουντ Φρόιντ,  Χειρόγραφο Η ,Παράνοια , 24 – 1 – 1895,  Manuskript H Paranoia,  24 – 1 – 1895,   Φόρουμ Ψυχανάλυσης  του Λακανικού Πεδίου της Αθήνας. Επίσης μετάφραση του Χειρόγραφου  Η υπάρχει στο: Σίγκμουντ Φρόιντ, Οι απαρχές της ψυχανάλυσης, Εκδόσεις Ίνδικτος 2025 ,σ.148-155

Ακόμη :   Paranoia, https://www.freud.org.uk/exhibitions/paranoia/

[4]  Daniel Paul Schreber,  Memorie di un malato di nervi, 1974, Editore Adelphi. Ο Γιουνγκ ήταν ο πρώτος που αναγνώρισε την εξαιρετική σημασία αυτού του κειμένου, ήδη από το 1907, και το ανέφερε στον Φρόιντ ο οποίος το διάβασε το 1910. Ο Φρόιντ επίσης εντυπωσιάστηκε και αμέσως έγραψε στον Γιουνγκ ότι ο Σρέμπερ «έπρεπε να γίνει καθηγητής ψυχιατρικής». Η ανάγνωση αυτών των Απομνημονευμάτων αποκρυστάλλωσε τη θεωρία του Φρόιντ για την παράνοια και έτσι γεννήθηκε το διάσημο δοκίμιό του.

Τρίζουν τα θεμέλια του υπαρκτού φιλελευθερισμού

Παρόλο που τα κόμματα της άκρας δεξιάς διέπονται από μια νεοφασιστική αντίληψη η οποία έχει σημαντικές ιδεολογικές συγγένειες με τους φασισμούς του παρελθόντος, θα πρέπει να αντιληφθούμε ότι δεν είναι το ίδιο φαινόμενο με τον ιστορικό φασισμό. Από την άποψη αυτή, θα πρέπει να κατανοήσουμε ότι ο ιστορικός φασισμός είναι ένα ιδιαίτερο πολιτικό φαινόμενο της μεσοπολεμικής περιόδου, που αποτελούσε αντίδραση σε μια σειρά από κρίσιμα προβλήματα- την πολιτική αστάθεια, την οικονομική καταστροφή και την σοβιετική απειλή- που ενέσκηψε στην πολιτική σκηνή της Ευρώπης μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Θα πρέπει να υπογραμμίσουμε ότι τα κυρίαρχα φασιστικά κόμματα της μεσοπολεμικής περιόδου διέθεταν μαζικές παραστρατιωτικές οργανώσεις (τα Τάγματα Εφόδου του Χίτλερ, τις Squadre του Μουσολίνι, τη Σιδηρά Φρουρά των Κορνήλιου Κοντρεάνου και Χόρια Σίμα  κ.τ.λ) ο ρόλος των οποίων ήταν να υποθάλπουν την κοινωνική αταξία και να τρομοκρατούν τους  αντίπαλους πολιτικούς σχηματισμούς αλλά και την κοινωνία.

Συνεπώς, τα μεσοπολεμικά φασιστικά κόμματα  είχαν έναν καθαρό εξωκοινοβουλευτικό και αντικοινοβουλευτικό προσανατολισμό. Στις μέρες μας μόνο η Χρυσή Αυγή (;) και το JOBBIT  έχουν παρόμοια οργάνωση. Οι σημερινοί νεοφασίστες κυκλοφορούν με ακριβά ιταλικά κοστούμια αντί για μαύρα πουκάμισα και ψηλές μπότες.

Σήμερα μπορούμε να διακρίνουμε εντονότατες προγραμματικές διαφορές ανάμεσα στον ιστορικό φασισμό και την ευρωπαϊκή νέα άκρα δεξιά.

Η ευρωπαϊκή νέα άκρα δεξιά έχει καταστρώσει ένα περίτεχνο πολιτικό πρόγραμμα, που βρίσκει μεγάλη απήχηση στον κόσμο. Έτσι σε αντίθεση με τα νεοφασιστικά κόμματα των αρχών της μεταπολεμικής περιόδου, τα σημερινά κόμματα δεν είναι δυνατόν να απορριφθούν εύκολα ως ιστορικοί αναχρονισμοί ή οπισθοδρομικά στοιχεία. Σε αντίθεση με τα βαριά, κατακερματισμένα κόμματα του 1960 και του 1970, που είχαν αρχηγούς πρώην ναζί και οπισθοδρομικούς εθνικιστές, τα εκσυγχρονισμένα κόμματα της νέας άκρας δεξιάς της Ευρώπης προσφέρουν μια ακροδεξιά ιδεολογία με σύγχρονο, δημοκρατικό μανδύα. Επίσης, τα οικονομικά προγράμματα των περισσότερων σύγχρονων ακροδεξιών κομμάτων της Ευρώπης είναι ρητά υπέρ του laissez-faire και του νεοφιλελευθερισμού^[1] , σε πλήρη αντίθεση με τον κορπορατικό προσανατολισμό του ιστορικού φασισμού. Ένα ακόμη στοιχείο που χρειάζεται να τονισθεί είναι ότι η άκρα δεξιά και ο  σημερινός νεοφασισμός εμφανίστηκαν σε ένα σταθερότερο πολιτικό και οικονομικό περιβάλλον σε σχέση πάντα με τον ιστορικό φασισμό.

Η αρχή της αλλαγής τοποθετείται στα τέλη τις δεκαετίας του 1970, όταν, με πρωτοπόρο τον Γάλλο Alain de Benoist και την οργάνωσή του GRECE (Groupement de Recherches et d’ Etudes pour une Civilisation Europeene), η νέα άκρα δεξιά θέτει σε εφαρμογή μια νέα στρατηγική: έναν «γκραμσισμό της δεξιάς»[2] για την ανατροπή της πολιτιστικής κυριαρχίας της αριστεράς και την επικράτηση δεξιών ιδεών και θεματικών. Αυτός ο πολιτιστικός και πολιτικός αγώνας θα προετοίμαζε το έδαφος για την πολιτική κυριαρχία της ακροδεξιάς.

Η μεγάλη καινοτομία της GRECE ήταν ότι έλαβε σοβαρά υπόψη τα ζητήματα του πολιτισμού από τη σκοπιά της δεξιάς. Η πολιτική δεξιά είχε παραχωρήσει το πνευματικό-πολιτιστικό πεδίο στη μαρξιστική αριστερά, ενώ τα ριζοσπαστικά εθνικιστικά κινήματα (η άκρα δεξιά) επιδίδονταν σε έναν αντιδιανοητικό ακτιβισμό, ο οποίος είχε σαφή αντιδιανοουμενίστικα χαρακτηριστικά και συνδεόταν με μια μορφή λαϊκίστικης εξέγερσης. Από την άποψη αυτή, η GRECE επέστρεφε στην παράδοση των ιστορικών- συγγραφέων της Action Francaise (Charles-Marie-Photius Maurras,Maurice Barres)[3].

Αφού φλέρταρε για πολλά χρόνια με μια πιο ορθόδοξη, φασιστική θεωρία βιολογικού ρατσισμού, στις αρχές της δεκαετίας του 1980 (με έντονες αναφορές στη σκέψη του Ιταλού θεωρητικού του «πνευματικού ρατσισμού»  βαρόνου Τζούλιους Έβολα), η Νέα Δεξιά, ανέπτυξε μια νέα, έξυπνη στρατηγική. Η προσέγγιση αυτή , με την οποία, αποστασιοποιούνταν από τον ξεπερασμένο ιστορικό φασισμό, της επέτρεπε να συνεχίσει τη φασιστική προπαγάνδα αλλά σε μια πιο αποδεκτή μορφή.  Ο Alain de Benoist, εγκατέλειψε τη φυλή και υιοθέτησε τον πολιτισμό. Υποστήριξε ειδικότερα ότι όλες οι πολιτικές συγκρούσεις θα έπρεπε να ερμηνεύονται με όρους πολιτισμού. Λεηλάτησε τις κοινωνικές και ανθρωπιστικές επιστήμες, από την ανθρωπολογία μέχρι την ψυχιατρική, για να στηρίξει τα επιχειρήματά του για τη μακραίων διάρκεια των πολιτιστικών και εθνικών διαφορών. Ο πολιτισμός έπρεπε να αντικαταστήσει την τάξη ως στοιχείο διαφοροποίησης στις ευρωπαϊκές κοινωνίες , οι οποίες γίνονταν όλο και πιο ομοιογενείς κοινωνικά και καλούνταν ως σύνολο να υπερασπίσουν τις πολιτισμικές ιδιαιτερότητες τους απέναντι σε μη Ευρωπαίους ξένους, στο εσωτερικό και στο εξωτερικό τους. Αυτή η ιδιάζουσα ιδεολογία του «εθνοτικού πλουραλισμού» απαιτούσε τη χάραξη καθαρών διαχωριστικών γραμμών στη βάση εθνοτικών και πολιτισμικών διαφορών. Η έμφαση στη διαφύλαξη της πολιτισμικής ιδιαιτερότητας – σε αντίθεση με έναν επιθετικό εξισωτισμό και οικουμενισμό της παγκοσμιοποίησης , που οδηγούσε σε μια ανεξέλεγκτη ανάμειξη των λαών και εξαφάνιζε συνεπώς τις ιδιαίτερες παραδόσεις- έφερε το νέο δεξιό στοχασμό κοντά σε ορισμένες μορφές φιλοσοφικού συντηρητισμού. Συμβάδιζε επίσης φιλοσοφικά με ορισμένες εκδοχές του μεταμοντερνισμού, στο μέτρο που οι θεωρητικοί της Νέας Δεξιάς εισηγούνταν ένα παγκόσμιο «δικαίωμα στη διαφορά»[4] .

Η αντίληψη της Νέας Δεξιάς για το πολιτικό ήταν πολιτισμική με μια διττή έννοια. Αφενός ο πολιτισμός καθόριζε τις πολιτικές εντάσεις, αφετέρου ο δρόμος προς την πολιτική εξουσία περνούσε κατεξοχήν μέσα από τον πολιτισμό.

Αντί να προχωρήσει απευθείας στην ίδρυση πολιτικών κομμάτων (ή στη δημιουργία παραστρατιωτικών ομάδων ή την οργάνωση φασιστικών κινημάτων ευρείας βάσης) η Νέα Δεξιά επιχείρησε να διεισδύσει στα ΜΜΕ και το εκπαιδευτικό σύστημα και να κατακτήσει τα υψίπεδα του πνεύματος. Τότε μόνο, όταν θα είχε αποκτήσει πολιτισμική εξουσία, θα μπορούσε να περάσει στον πολιτικό στίβο και να μεταφράσει αυτή τη δύναμη σε εκλογικές νίκες.

Η Νέα Δεξιά απέκτησε για πρώτη φορά δημόσιο βήμα το 1978, όταν ο εκδότης του Figaro Magazine,  Louis Pauwels άρχισε να δημοσιεύει τακτικά άρθρα του Alain de Benoist και άλλων ομοϊδεατών του. Με τη σταθερή  του παρουσία στο κυριακάτικο ένθετο μιας μεγάλης συντηρητικής εφημερίδας της Γαλλίας, το όνομα του Alain de Benoist  έγινε πολύ οικείο μέσα σε λίγους μόνο μήνες. Η αρθρογραφία του Alain de Benoist, προκάλεσε έντονες αντιπαραθέσεις κυρίως με τις αριστερές απόψεις καθιστώντας τον επίκεντρο του ενδιαφέροντος. Σε σύντομο χρονικό διάστημα δημοσιεύτηκαν περίπου 2000 άρθρα για κάποιον που μέχρι πρότινος ήταν σχεδόν άγνωστος.

Η όλη πολιτιστική λογική της άκρας δεξιάς δεν θα μπορούσε ποτέ να προκαλέσει το ενδιαφέρον μεγάλο μέρους των πολιτών , αν οι κοινωνικές διεργασίες που προκαλούσε η εν εξελίξει παγκοσμιοποίηση , δεν έδιναν την αφορμή για μια εδραία  ερμηνευτική πρόταση, εντελώς διαφορετική τόσο από την καθεστηκυία άποψη όσο φυσικά και από την αντίστοιχη αριστερή .

Περίπου τον ίδιο δρόμο ακολούθησε και το κίνημα της άκρας δεξιάς στην Γερμανία. Η γερμανική νέα δεξιά ιδιοποιήθηκε την στρατηγική των ομοϊδεατών της στη Γαλλία. Ένας από τους βασικούς της στόχους ήταν να αντιπαλέψει την υποτιθέμενη πολιτισμική κυριαρχία της αριστεράς εφαρμόζοντας και αυτή έναν «γκραμσισμό της δεξιάς» που θα της επέτρεπε να ανατρέψει την πνευματική ηγεμονία της αριστεράς και να επιβάλει μια ηγεμονία της δεξιάς. Στη Γερμανία η νέα άκρα δεξιά βρήκε το δημόσιο βήμα μέσα από μία από τις κύριες ημερήσιες εφημερίδες της Γερμανίας  την Die Welt  το εκδοτικό οίκο Ullstein. Μία χαλαρή ομάδα συγγραφέων και ιστορικών της νεότερης γενιάς κατείχαν τότε σημαντικά πόστα σε αυτούς τους δύο οργανισμούς. Μεταξύ αυτών η κυριότερη μορφή ήταν ο Rainer Zitelmann. Το πρώτο ζήτημα που επικεντρώθηκαν ήταν η επανερμηνεία του εθνικοσοσιαλισμού. Είχε προηγηθεί η Διαμάχη των Γερμανών Ιστορικών για αυτό το ζήτημα τη δεκαετία του 1980 στην οποία είχε πρωτοστατήσει από την πλευρά των αναθεωρητών ο Ernst Nolte, ο οποίος υποστήριζε ότι το Άουσβιτς όχι μόνο δεν ήταν μοναδικό στο είδος του, αλλά ήταν απλώς μια από τις πολλές άλλες γενοκτονίες του 20^ου αιώνα (επιπλέον, δεν ήταν καθόλου «πρωτότυπο» σε σύγκριση με τα σοβιετικά γκουλάγκ)[5].

Στην Ιταλία, ενσωματώνονται στις ακροδεξιές θεωρίες στοιχεία αποκρυφισμού, παγανισμού, μυθολογίας και εσωτερισμού[6]. Σε αυτήν την κατεύθυνση συνέβαλαν αποφασιστικά οι ιδέες του Βαρόνου  Julius Evola (Giulio Cesare Andrea Evola) ο οποίος εξελίχθηκε σε κυρίαρχη μορφή στο χώρο διαφόρων ακροδεξιών κινημάτων. Περίπλοκη προσωπικότητα. Αντιφατική. Αρχικά οπαδός του ντανταϊσμού, στη συνέχεια του μυστικισμού, του εσωτερισμού , του αποκρυφισμού και του παγανισμού. Βασικός εκπρόσωπος της λεγόμενης «συντηρητικής επανάστασης», στενός συνεργάτης του φασιστικού κινήματος στην Ιταλία, πιστός οπαδός του Μουσολίνι μέχρι το τέλος,  παρότι ιδεολογικά βρισκόταν πιο κοντά στον γερμανικό εθνικοσοσιαλισμό. Επεξεργάστηκε την ιδέα του «πνευματικού ρατσισμού» μέσω της οποίας επιχείρησε να ενδυναμώσει με έμμεσο τρόπο τον βιολογικό ρατσισμό παρότι κατ’ αρχάς φαίνεται ότι την αρνείται. Ο «πνευματικός ρατσισμός»  έχει ως βάση την «εσωτερική ράτσα» η οποία προσδιορίζεται ως η κληρονομιά τάσεων και συνηθειών, η οποία με βάση τις περιβαλλοντικές επιδράσεις, φθάνουν να εκδηλώνονται συνολικά. Το ανήκειν σε μια ράτσα προσδιορίζεται με βάση τα πνευματικά  χαρακτηριστικά σε συνέχεια των αντίστοιχων φυσικών. Τα τελευταία με το πέρασμα του χρόνου γίνονται εμφανείς. Ο πνευματικός ρατσισμός του Evola, έχει ως αρχή το βιολογικό δεδομένο, που του φαίνεται, όμως, χονδροπρεπή και ντετερμινιστικό ως ιδέα και θέλει να το  μετουσιώσει σε ανώτερο «πνευματικό επίπεδο» δηλαδή να του προσδώσει μεταφυσική υπόσταση. Με αυτό τον τρόπο ο Evola, επιχειρεί να εξευγενίσει τα βιολογικά χαρακτηριστικά και όχι να τα περιορίσει.

Δεν μπορούμε να εισέλθουμε σε λεπτομέρειες, σε τούτο το κείμενο. Εκείνο που έχει σημασία να υπογραμμισθεί είναι η στροφή που πραγματοποίησε η νέα άκρα δεξιά από τα θέματα της βιολογίας (ράτσα, αίμα, φυλή κ.τ.λ) στα αντίστοιχα του πολιτισμού (ταυτότητα, εθνική ιδιαιτερότητα, εθνική  προτεραιότητα ,κοσμοπολιτισμό, πολυπολιτισμικότητα, μετανάστευση, θρησκεία, ζητήματα φύλου  κ.τ.λ), φαίνεται ότι έχουν εγκατασταθεί στον πυρήνα του δημόσιου διαλόγου. Η υπεραισιοδοξία που απέπνεε η εποχή της Παγκοσμιοποίησης με την γνωστή ρητορική που την συνόδευε, προκαλούσε μια συστηματική υποτίμηση, σε όλες αυτές τις αντιλήψεις, αρνούμενη να τις δώσει την παραμικρή σημασία. Η συστηματική υποτίμηση αφενός και η αλαζονική πεποίθηση περί της πορείας των μελλοντικών εξελίξεων αφετέρου, επέτρεψε την βαθμιαία εγχάραξη και νομιμοποίηση των συγκεκριμένων απόψεων σε όλο και μεγαλύτερο τμήμα των ευρωπαϊκών κοινωνιών.

Από τη στιγμή, όμως,  που η οικονομία εισήλθε σε κρίση, και αποκαλύφθηκε το αληθινό πρόσωπο της Παγκοσμιοποίησης, άνοιξε ο ασκός του Αιόλου δημιουργώντας «πεδίο δόξης λαμπρό» για την επέκταση και την εξάπλωση των συγκεκριμένων απόψεων.  Όπως συμβαίνει στην ιστορία, όταν οξύνεται η κρίση, αποσαρθρώνονται όλα τα μεσοβέζικα υβριδικά μορφώματα και τη θέση τους καταλαμβάνουν τα  ακραία, και υποτιθέμενα  αυθεντικά μορφώματα με έντονη αντισυστημική ρητορεία.

[1]  Neil Davidson – Richard Saull,   Neoliberalism and the Far-Right: A Contradictory Embrace, Critical Sociology 1–18,© The Author(s) 2016

[2] Η  αναφορά παραπέμπει ευθέως στην γνωστή θέση του Gramsci του «πολέμου των θέσεων» (Guerra delle posizioni) ως στρατηγική κατάληψης της εξουσίας στις δυτικές αναπτυγμένες κοινωνίες, στις οποίες η ¨κοινωνία των ιδιωτών» είναι αναπτυγμένη και ως εκ τούτου παίζει μεγάλο ρόλο σε αυτές τις διαδικασίες. Ουσιαστικά αποτελεί έναν άλλο δρόμο για την επανάσταση σε σχέση με τον δρόμο που ακολούθησε ο Lenin στην επανάσταση του Οκτώβρη. Αυτή τη στρατηγική ο Gramsci την ονομάζει «πόλεμο κινήσεων» (Guerra  manovrata). (Δες: «Due rivoluzioni» Ordine Nuovo  3 luglio  1920).

Η στρατηγική  του «πολέμου των θέσεων» απορρέει ευθέως από την έννοια της ηγεμονίας που ο ίδιος έχει επεξεργαστεί η οποία αποτελεί τον πυρήνα της σκέψης του Gramsci σχετικά με την προλεταριακή επανάσταση (Δες μεταξύ πολλών άλλων : A. Gramsci, Note sul Machiavelli, Editori Riuniti 1975).

[3] Για όλα αυτά έχει ενδιαφέρον το  : Jan- Werner Muller, Ένας επικίνδυνος νους, Εκδόσεις Πόλις,2010.

[4] Έχω αναπτύξει τα θέματα αυτά στο: Κ. Μελάς – Γ. Παπαμιχαήλ , Το Ανυπόφορο Βουητό του Κενού, Εκδόσεις Αγγελάκη 2017.

[5] Όπως παραπάνω.

[6] Γνωστά πράγματα και για το ελληνικό τοπίο. Τα τηλεοπτικά κανάλια (ειδικά τα περιφερειακά και τοπικής εμβέλειας) «γέμισαν» στην κυριολεξία  από «ειδικούς» της αρχαίας ελληνικής  ιστορίας, συνωμοσιολόγους  κάθε θέματος, κοσμοκαλόγερους που προφητεύουν είτε την καταστροφή του κόσμου ή την νίκη του ξανθού γένους, ιερείς που εκθειάζουν την ελληνική ορθοδοξία με το δικό τους «ξεχωριστό» τρόπο, δημοσιογράφους που αφιερώνουν μεγάλη σειρά εκπομπών στον αποκρυφισμό, στην εξωγήινη διάσταση του ελληνικού γένους. Νέοι όροι και έννοιες εμφανίζονται στο λεξιλόγιο των Ελλήνων : οι Ελ, ο Σείριος, οι Εσοχθόνιοι,  ο Ερμής ο τρισμέγιστος, ο αποκρυφισμός, οι Νεφελίμ, το Δελφικό Έψιλον, η Ομάδα Έψιλον, οι Χαζάροι, οι Μάγια και τόσοι άλλοι που ανασύρθηκαν από τα αραχνιασμένα ντουλάπια του παρελθόντος χρησιμοποιούμενοι για να …ερμηνεύσουν τις σημερινές ιστορικές εξελίξεις. Ήταν ένα παράξενο θέαμα να βλέπουμε αυτούς τους ημιμαθείς ανόητους να τσαλαβουτάνε στο βόρβορο του «μεταφυσικού»

ΝΕΟ ΠΛΑΝΟΔΙΟ

Χρειάστηκαν περίπου 10-15 έτη, μετά τη λήξη του Β′ Παγκοσμί­ου Πολέμου, για να μπορέσει ο δυτικός κόσμος να ξαναβρεθεί σε μια «κανονική πορεία», με την έννοια της συνέχισης της οικονομικής ανά­πτυξης, η οποία είχε διακοπεί με τη μεγάλη οικονομική κρίση και τον Β′ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η επαναφορά στην οικονομική «κανονι­κότητα», τις δεκαετίες 1960-1970, καθορίστηκε από την παγκόσμια εξάπλωση των αμερικανικών πολυεθνικών εταιρειών, γεγονός που προκάλεσε τη δραστική εξάπλωση της μαζικής κατανάλωσης στην ευρωπαϊκή ήπειρο, αλλά και στην Ιαπωνία. Παράλληλα, υπήρξαμε μάρτυρες της όξυνσης των αντιθέσεων μεταξύ των δύο υπερδυνάμε­ων (στην περίπτωση της Κούβας), και της εμπλοκής της μίας από αυ­τές (ΗΠΑ) σε έναν αιματηρό πόλεμο (Βιετνάμ), με πολλαπλές παρά­πλευρες επιπτώσεις.

Την ίδια περίοδο, μαζί με τις νέες πολιτισμικές ιδέες που είχαν τις ρίζες τους στα εθνικά απελευθερωτικά κινήματα και στον αντια­ποικιακό αγώνα, στα αντιπολεμικά και αντιπυρηνικά κινήματα, στα κινήματα των πολιτικών δικαιωμάτων, καθώς και στην εμφάνιση του φεμινιστικού κινήματος και της σεξουαλικής επανάστασης, εμφανί­στηκε ο μαζικός πολιτισμός της καταναλωτικής κοινωνίας, η «λαϊκή» κουλτούρα και υποκουλτούρα, καθώς και η κουλτούρα των νέων ως παρεπόμενα της νέας εποχής άνθισης του καπιταλισμού.

Η πολιτισμική θεώρηση των πραγμάτων αυτής της περιόδου (δε­καετίες 1960-1970) στην ουσία κατευθύνονταν σε δύο στόχους ταυ­τόχρονα: την πολιτική και την προσωπική ζωή.

Υπήρχαν οι διεκδικήσεις του εργαζόμενου λαού, των πολιτικών δικαιωμάτων, το φεμινιστικό κίνημα, ο αγώνας ενάντια στην αμερι­κανική ιμπεριαλιστική εξάπλωση, οι αγώνες των λατινικών χωρών. Συγχρόνως, υπήρχε η έντονη κριτική στο σταλινικό και σοβιετικό κα­θεστώς, η προσπάθεια αναπροσαρμογής της στρατηγικής των κομ­μουνιστικών κομμάτων της Δύσης (ευρωκομμουνισμός κ.τ.λ.) μπρο­στά στις νέες πραγματικές συνθήκες του καπιταλισμού. Αυτή η κρι­τική επεκτάθηκε και στον τρόπο που τα καθεστώτα αυτά αντιμετώ­πιζαν τη σεξουαλικότητα, το φύλο, την ηδονή και γενικά ό,τι απα­σχολούσε εν ευρεία έννοια το σύγχρονο δυτικό άτομο.

Συνεπώς, ο δεύτερος στόχος της πολιτισμικής θεώρησης ήταν η ενασχόληση με ζητήματα της βιωμένης εμπειρίας και της καθημερι­νής ζωής.

Παράλληλα, η πολιτιστική θεώρηση επιδίωξε να παρουσιαστεί, επιδεικτικά και συνειδητά, ως δυναμικός αντίπαλος αυτού που ονό­μαζε «αστική σύνθεση» και που μοναδικό στόχο είχε την ολοκληρω­τική αντιστροφή της. «Η ανοιχτή περιφρόνηση προς τους “καλούς τρόπους” και οι προκλητικές εμφανίσεις συμπορεύθηκαν με μη συμβατικές προτιμήσεις στο ντύσιμο και στην τροφή, με τη μετατόπιση του κέντρου βάρους της ζωής από την ημέρα στη νύχτα, με την αδιαφορία απέναντι στην ακρίβεια και στις τακτι­κές  συνήθειες εργασίας, και επιπλέον με την καταρχήν συμπαθητική τοποθέτη­ση προς όλα όσα σύμφωνα με τα αστικά κριτήρια θεωρούνταν ως έγκλημα ή δι­αστροφή, καθώς και με ανορθολογιστικές αντιλήψεις, οι οποίες διαδόθηκαν στο πλαίσιο της αναζήτησης του γνήσιου ή του αρχέγονου, και της πάλης για υπέρ­βαση όλων των τεχνητών ορίων. Όλες αυτές οι στάσεις και οι ιδέες συμπυκνώ­θηκαν στην πρωτοκαθεδρία της αρχής της ηδονής» [1]. Με σαφή αντικαπιτα­λιστικά χαρακτηριστικά, και με έντονα στοιχεία αντι-αστικού ρομα­ντισμού, η πολιτιστική θεώρηση προσπάθησε να αντικαταστήσει το στενό πνεύμα του καπιταλιστικού κέρδους και του ανταγωνισμού «με ανθρώπινη ευαισθησία και διευρυμένη συνείδηση».

Για τον μοντέρνο, κοσμοπολίτη άνθρωπο, η κουλτούρα αντικατέ­στησε τόσο την εργασία όσο και τη θρησκεία ως μέσο αυτοπραγμά­τωσης ή αισθητικής δικαίωσης της ζωής. Πίσω από αυτή την αλλα­γή βρίσκεται το ιδιόμορφο σταυροδρόμι στη συνείδηση, ιδιαίτερα στα νοήματα εκφραστικής συμπεριφοράς μέσα στην ανθρώπινη κοι­νωνία. Την περίοδο αυτή η κουλτούρα, με τη μορφή της «πρωτοπο­ρίας», έσπρωξε στα όρια τη διερεύνηση της σχέσης της με το «δαι­μονικό». Το αποδέχτηκε, το εξερεύνησε, το απολάμβανε και το είδε ως πηγή ενός ορισμένου είδους δημιουργικότητας. «Από τη στιγμή που η κουλτούρα άρχισε να καταπιάνεται με το δαιμονικό, γεννάται το αίτημα σχε­τικά με την “αυτονομία του αισθητικού”, η ιδέα ότι η εμπειρία, καθ’ εαυτήν και αφ’ εαυτής, έχει υπέρτατη αξία: το καθετί πρέπει να εξερευνάται, το καθετί πρέ­πει να επιτρέπεται (τουλάχιστον στη σφαίρα της φαντασίας), συμπεριλαμβάνο­ντας τη λαγνεία, τον φόνο, και άλλα θέματα τα οποία έχουν κυριεύσει τον χώ­ρο του μοντερνιστικού υπερπραγματικού[2]. Η έλευση του μεταμοντερνι­σμού δεν απείχε πλέον παρά λίγα βήματα. Παράλληλα, όπως σωστά σημειώνει ο Τέρι Ήγκλετον[3], «Η κουλτούρα υπήρξε, μεταξύ άλλων, ένας τρόπος για να κρατηθεί επίκαιρη η ριζοσπαστική πολιτική, μια συνέχισή της με άλλα μέσα. Σταδιακά, ωστόσο, έμελλε να γίνει ένα υποκατάστατό της. Κατά κά­ποιο τρόπο, η δεκαετία του 1980 έμοιαζε με αυτή του 1960, χωρίς την πολιτι­κή. Καθώς οι αριστεριστικές πολιτικές ελπίδες ξεθώριασαν, οι πολιτισμικές σπουδές βγήκαν στο προσκήνιο. Τα όνειρα για μεγαλεπήβολη κοινωνική αλλα­γή καταγγέλθηκαν ως “μεγάλες αφηγήσεις”, που ήταν πιο πιθανό να οδηγήσουν στον ολοκληρωτισμό παρά στην ελευθερία».

Η νέα «οικογένεια» των αντισυστημικών κινημάτων, που συγκλό­νισε τον κόσμο την περίοδο του 1968[4], αποτέλεσε ταυτόχρονα μια αντίδραση εναντίον των ανανεωτικών τάσεων των συστημικών δυνά­μεων, που τελούσαν υπό την αμερικανική ηγεμονία, και ταυτόχρονα μια αντίδραση απέναντι στη φτωχή, ακόμα και αρνητική, απόδοση των παλιών αριστερών κινημάτων – μια αντίδραση στην αδυναμία, στη διαφθορά, στη συνενοχή, στη ματαίωση και στην αλαζονεία τους. Η έκρηξη αυτή ήταν ένας από τους καθοριστικούς παράγο­ντες της συστημικής κρίσης της δεκαετίας του 1970. Τα αριστερίστι­κα αντισυστημικά κινήματα ηττήθηκαν παντού. Μάλιστα, η εξέλιξη πολύ σύντομα οδήγησε στην άνοδο και στην κυριαρχία του νεοφιλε­λευθερισμού. Οι διάφοροι ριζοσπαστικοί κύκλοι «ανακάλυψαν» ότι οποιαδήποτε πολιτική αλλαγή πρέπει πρωτίστως να είναι «πολιτισμι­κή».

Θα πρέπει κάθε πολιτική αλλαγή, για να είναι αποτελεσματική, να εδράζεται και να αντανακλά τις πεποιθήσεις, τα αισθήματα και τις αντιλήψεις του κόσμου στον οποίο κατευθύνεται, με απλά λόγια να έχει τη συναίνεσή του. Η «πολιτισμική πολιτική» είχε γεννηθεί[5].  Η έμφαση πλέον δίνεται στον επιθετικό προσδιορισμό. Με το πέρα­σμα του χρόνου, ο πολιτισμός θα αποκτήσει αυτόνομη παρουσία. Η πολιτική θα αποσυρθεί στα παρασκήνια. Ο δρόμος προς τον μετα­μοντερνισμό είναι ανοιχτός.

Μπορούμε, πλέον, αβίαστα να ισχυριστούμε ότι τα ζητήματα ταυ­τότητας φύλου και σεξουαλικών προτιμήσεων αποτέλεσαν κινητήρι­ες δυνάμεις για την ανάπτυξη του μεταμοντερνισμού. Η κοινωνική κριτική των (αστικών) ιεραρχιών, που βασίζονταν σε διαφορές φυ­λής, τάξης, φύλου, εθνικότητας, σεξουαλικών προτιμήσεων και σε άλλες μορφές ταυτότητας, αποτέλεσαν το έναυσμα των εξελίξεων στην παγκόσμια τέχνη που οδήγησαν στον μεταμοντερνισμό. Μετα­ξύ αυτών, πρωτοποριακό ρόλο είχαν το φεμινιστικό κίνημα και το κί­νημα υπέρ των δικαιωμάτων των ομοφυλοφίλων. Η φεμινιστική και ομοφυλόφιλη προβληματική άρχισε να επηρεάζει την τέχνη, την ίδια ακριβώς στιγμή που ανέτελλε και ο μεταμοντερνισμός. Η κινηματι­κή λογική, η οποία χαρακτήριζε τις δύο συγκεκριμένες προβληματι­κές, καθώς και η έμφαση που δίνεται στην έννοια της «κοινότητας», σε αντιδιαστολή με την εξουσία (αστικής τάξης), αποτέλεσε το βασι­κό όχημα αμφισβήτησης της ιεραρχικής δομής της τελευταίας και της σύγκλισης της θεωρίας του μεταμοντερνισμού με την τέχνη και τον ακτιβισμό που βασίζονται στην ιδιαίτερη ταυτότητα των φορέων τους. Το πραγματικό γεγονός που έσπρωξε στην ενοποίηση των δύο κινημάτων, μεταξύ τους, και στη συνέχεια με τη μεταμοντέρνα προ­βληματική ήταν η εξάπλωση του έιτζ[6]. Από το σημείο αυτό διαμορ­φώθηκε ως βασική θέση η υπεράσπιση των συγκεκριμένων μειονο­τήτων, που στη συνέχεια επεκτάθηκε στην υπεράσπιση των φυλετι­κών μειονοτήτων, των μεταναστών κ.τ.λ. Προέκυψε, λοιπόν, η ανά­γκη προσδιορισμού, μιας ταυτότητας και του μηχανισμού καταπίε­σης που την παράγει, που τη δημιουργεί.

Παράλληλα, εντός του ίδιου κοινωνικού πλαισίου της μετανεωτερικότητας, άρχισαν να ανδρώνονται τα διάφορα κινήματα της Νέας Δεξιάς[7] , κατά τη δεκαετία του 1970 και ιδιαίτερα τη δεκαετία του 1980.  Τα κινήματα αυτά σε απόλυτο συγχρονισμό με τις εξελίξεις που περιγράψαμε παραπάνω , αντικατέστησαν το πρωτείο που απέδιδε ο φασισμός στο πολιτικό με το πρωτείο του πολιτισμικού στοιχείου. Ενώ τα φασιστικά κόμματα του πρώτου μισού του 20^ου αιώνα επεδίωξαν να καταλάβουν το κράτος και να επιβληθούν στην κοινωνία με σκοπό την εθνική αναγέννηση, τα  κινήματα της Νέας Δεξιάς έδωσαν βάρος στην αναμόρφωση, κατ’ αρχάς , της αυτοεικόνας της κοινωνίας. «Η αντίληψη της Νέας Δεξιάς για το πολιτικό ήταν πολιτισμική με μια διττή έννοια. Αφενός ο πολιτισμός καθόριζε τις ουσιαστικές πολιτικές εντάσεις, αφετέρου ο δρόμος προς την πολιτική εξουσία περνούσε κατεξοχήν μέσα από τον πολιτισμό»[8]. Η αντίληψη αυτή είχε γεννηθεί στην τεταμένη ατμόσφαιρα του Μάη του 1968, όταν έγινε φανερό ότι ο πολιτισμός δεν θα έβαζε τέλος στις βαθιές πολιτικές αλλαγές στη μετα-πολεμική Ευρώπη, αλλά ήταν εκείνος που τις πυροδοτούσε. Ο πολιτισμός έπρεπε να αντικαταστήσει την τάξη ως στοιχείο διαφοροποίησης στις ευρωπαϊκές κοινωνίες, οι οποίες γίνονταν όλο και πιο ομοιογενείς κοινωνικά και καλούνταν ως σύνολα να υπερασπίσουν τις πολιτισμικές ιδιαιτερότητες τους απέναντι στους μη Ευρωπαίους ξένους στο εσωτερικό και στο εξωτερικό τους.

ΔΗΜΟΣΙΕΥΘΗΚΕ ΣΤΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΦΡΕΑΡ

[1] Κονδύλης, Π., Η Παρακμή του Αστικού Πολιτισμού, εκδόσεις Θεμέλιο, Αθήνα, 1991, σ. 269.

[2] Μπελ, Ντ., Ο Πολιτισμός της Μεταβιομηχανικής Δύσης, εκδόσεις Νεφέλη, Αθήνα, 1999, σ. 195.

[3] Ήγκλετον, Τ., Μετά τη Θεωρία, εκδόσεις Μεταίχμιο, Αθήνα, 2003, σ. 65.

[4]«Το “’68” δεν αποτέλεσε μια στιγμή της χειραφέτησης από το κεφάλαιο, αλλά χειραφέτησης του κεφαλαίου, το οποίο απαλλάχθηκε από την παλαιά αστική κουλτούρα (ηθική, θρησκεία, κρά­τος, Bildung κ.τ.λ.): η μάχη που έδωσε το “’68” εναντίον της αστικής κουλτούρας προλείανε το έδα­φος στον σημερινό μετα-αστικό καπιταλισμό. Ο τελευταίος, διατηρεί τα χαρακτηριστικά του “’68” και είναι αμφισβητίας, επιτρεπτικός και ενάντιος στην πειθαρχία, μη αναγνωρίζοντας καμία αρχή ικανή να θέσει φραγμούς στην απόλυτη κυριαρχία του εμπορεύματος». Fusaro, D., Ευρώπη και Καπιταλισμός, εκδόσεις Ασίνη, Αθήνα, 2015, σ. 9.

[5] Ήγκλετον, Τ., Μετά τη Θεωρία, εκδόσεις Μεταίχμιο, Αθήνα, 2003, σ. 66.

[6] 102. Για το σημείο αυτό, βλ. Reed, C., «Μεταμοντερνισμός και Τέχνη της Ιδιαίτερης Ταυτότητας» στο Στάγκος, Ν., (επιμ), Έννοιες της Μοντέρνας Τέχνης, εκδόσεις ΜΙΕΤ, Αθήνα, 2010.

[7] Με κύριους ιδεολογικούς εκπροσώπους : Alain de Benoist στη Γαλλία, Gianfranco Miglio στην Ιταλία και Botho Strauss στη Γερμανία.

[8] Jan-Werner Muller, Ένας επικίνδυνος νους, Πόλις 2010, σ.327.

Στη δημόσια συζήτηση, εξακολουθεί η διατύπωση επιχειρημάτων,  όπως «ηθικό πλεονέκτημα», «ηθική υποχρέωση έναντι των πολιτών» και γενικά μια προσπάθεια «ηθικοποίησης» της πολιτικής αντιπαράθεσης.

Συγκεκριμένα, σχετικά με το παραπάνω θέμα ,μπορώ  να ισχυριστώ τα παρακάτω:

Πρώτον, δεν είναι δυνατόν να θεμελιωθεί «ηθικό πλεονέκτημα»(στην πολιτική),  καθώς κάθε ηθική αντίληψη που δεν έχει  ως αντίπαλό της τα προβλήματα ενός πραγματικού κράτους,  ανακαλύπτει εν τέλει ότι, όταν κατακτήσει την εξουσία, δεν μπορεί να κυβερνήσει.  Η προσπάθεια ιστορικής θεμελίωσης (αν μπορεί να υπάρξει και πιστέψτε με είναι δύσκολο αυτό να τεκμηριωθεί ) προσκρούει με ορμή στην ιστορική πραγματικότητα της διακυβέρνησης. Αρχή άνδρα δείκνυσι.

Δεύτερον, αυτό το λεγόμενο «ηθικό πλεονέκτημα»  αλλά και τα υπόλοιπα «ηθικά» συμπαρομαρτούντα, στηρίζονται σε μια ηθική βεβαιότητα από διάφορες φιλοσοφίες της ιστορίας που τους επιτρέπουν να σχεδιάζουν το μέλλον, ένα πλήρως ηθικό μέλλον. Ο εγγενώς ουτοπικός ,εσχατολογικός και ηθικολογικός  χαρακτήρας της φιλοσοφίας της ιστορίας έχει αναλυθεί επαρκώς έτσι ώστε να μην σταθούμε σε περισσότερες αναφορές εδώ. Οι  συνέπειες της εφαρμογής τέτοιων αντιλήψεων  στην ιστορία επίσης.

Τρίτον , μια εντελώς ηθικοποιημένη πολιτική δεν μπορεί παρά να οδηγήσει στον τρόμο και σε ένα ολοκληρωτικό κράτος , όπου η πραγματική κυριαρχία των ατόμων μένει κρυμμένη πίσω από το προσωπείο μιας δήθεν ανώνυμης διακυβέρνησης  υπό τον μανδύα της ηθικής. Πρόκειται για μια ουτοπική διακυβέρνηση μέσω του τρόμου και της ιδεολογίας, τα δύο κύρια χαρακτηριστικά που η Hanna Arendt  είχε αποδώσει , ως γνωστόν, στον ολοκληρωτισμό. Θα μπορούσε να υποστηριχθεί η θέση ότι η υπερβολική δέσμευση στο Καλό μπορεί να προκαλέσει τη δημιουργία του μεγαλύτερου Κακού. Η υπέρμετρη προσκόλληση στην «Αρετή» επιτρέπει μόνο τη θέαση του Κακού στον κόσμο (θυμήσου τη νεαρή γκουβερνάντα στο « Στρίψιμο της βίδας» του Χένρι Τζέιμς). Τα παραδείγματα πολλά και γνωστά : από την ιερά εξέταση, την τρομοκρατία του Ροβεσπιέρου, το Ναζισμό έως  στο σημερινό ισλαμικό φανατισμό.  Η όποια πίστη, του οποιουδήποτε, ατόμου ή συλλογικότητας,  ότι υπερέχει εκ φύσεως και ότι οι «άλλοι» είναι παιδιά του Κακού, οδηγεί ευθέως στον ολοκληρωτισμό. Το αντίστροφο, η επιμονή στο Κακό, δεν προκαλεί την κατίσχυση  του Καλού, παρότι υπάρχει ο Μεφιστοφελής του Γκαίτε, ο οποίος είναι το «μέρος της Δύναμης που πάντοτε βούλεται το Κακό, και πάντοτε δημιουργεί το Καλό».

Τέταρτον, το να μιλάει κανείς στο όνομα της ηθικής είναι ένδειξη πολιτικής αδυναμίας ή μια εξαιρετικά δόλια άσκηση της εξουσίας.  Συγχρόνως σε όλο αυτό το σκηνικό ενυπάρχει η αιώνια απειλή της αυταπάτης στην πολιτική. Η αληθινή αυταπάτη είναι ο μόνιμος κίνδυνος στην πολιτική και όσοι ,ειδικότερα, μιλούν στο όνομα της ηθικής οφείλουν να εξετάσουν τα κίνητρά τους. Τελικά κάθε απάτη περιέχει εγγενώς την αυταπάτη. Η απάτη αποτελεί το θεμέλιο της κάθε εξουσίας. Ας θυμηθούμε τα πλατωνικά «ευγενή ψέματα».

Πέμπτο,  τα ηθικά ζητήματα χρειάζεται να πολιτικοποιούνται και όχι να ηθικοποιείται η πολιτική.   Εξαρχής υπογραμμίζεται ότι αναλύοντας τις αφετηρίες και τις διαδρομές του πολιτικού πολιτισμού έχουμε πολιτική ηθική και όχι ηθική γενικώς και αορίστως.

Κύριο γνώρισμα της πολιτικής κοινωνίας  είναι η δημοκρατική συγκρότηση της  σε πολιτικές ομάδες, οι οποίες ανεξαρτήτως των πιθανών αντιτιθεμένων συμφερόντων και αντιλήψεων  υπηρετούν συλλογικούς σκοπούς , υπέρτατος εκ των οποίων είναι η συλλογική αυτοσυντήρηση και επιβίωση, καθώς και η θέσπιση εκείνων των λειτουργιών που εξασφαλίζουν τη νομιμότητα και τη νομιμοποίηση  της  πολιτικής οργάνωσης.

Η πολιτική νομιμότητα και νομιμοποίηση συναρτάται και με θεμελιώδεις κοσμοθεωρητικές παραδοχές. Η πολιτική ηθική και η πολιτική νομιμοποίηση είναι οργανικά συνδεδεμένες έννοιες.

Ακόμη και η μεταφυσικά προσδιορισμένη ηθική των θρησκευτικών δογμάτων, επισημαίνεται, όταν εμπλακεί στο Πολιτικό γεγονός , με τον ένα ή άλλο τρόπο και στην μια ή άλλη βαθμίδα ολοκληρώνεται μέσα στην πολιτική δίνη που διαμορφώνει την πολιτική ηθική.

Η  εξουσία χρειάζεται τη νομιμοποίηση των κοινωνικών διεργασιών τις οποίες πρέπει πάντοτε να αφουγκράζεται. Η απαιτούμενη θέσπιση της εξουσίας χρειάζεται να αντανακλά πάντοτε τις  κοινωνικές, οικονομικές και πολιτιστικές δραστηριότητες όπως αυτές εξελίσσονται διαχρονικά. Παράλληλα, μέσω αυτής της διαδικασίας περιορίζονται τα λεγόμενα arcana imperil.

Με απλά λόγια  για να υπάρχει πολιτική ηθική απαιτείται να διαθέτει κοινωνική αναφορά εντός ενός συστήματος και δεν σταματά ποτέ να ακούει τις κοινωνικές διεργασίες.

Έκτο, Κανένας αφηρημένος κανόνας, καμία καθολική προσταγή με συγκεκριμένο περιεχόμενο, δεν μπορεί να μας απαλλάξει από το βάρος και από την ευθύνη της δράσης μας.

Η δράση τοποθετείται πάντοτε αναγκαστικά στο επιμέρους και όχι στο καθολικό. Αυτό σημαίνει κάνω πολιτική επί του συγκεκριμένου. Συνεπώς απαιτείται η άσκηση της φρόνησης. Η φρόνηση είναι η δυνατότητα κρίσις εκεί όπου δεν υπάρχουν μηχανικοί ,αντικειμενικοί κανόνες, που επιτρέπουν την κρίση. Στην περίπτωση, όντως, που επιτυγχάνεται καλύτερο αποτέλεσμα αυτό οφείλεται στις πράξεις του δρώντος και στην καθοδήγησή τους από τη φρόνηση του. Η κρίση για την επίλυση συγκεκριμένων προβλημάτων (πχ προβλημάτων διοίκησης ενός δημόσιου οργανισμού) έχει το  πολιτικό πρόσημο  της φρόνησης.

Όμως, τα αποτελέσματα της φρόνησης δεν υπηρετούν πάντοτε μια «θετική ηθική θέση» που υπηρετεί το Καλό. Πάρτε για παράδειγμα τον Δον Τζιοβάνι : η τελική του απόφαση να μην μετανιώσει για τα Κακά που έχει διαπράξει, ενώ έχει τη δυνατότητα αν το πράξει να κερδίσει ακόμη και τη σωτηρία του, τον οδηγεί στον θάνατο παραμένοντας για πάντα καταραμένος, αλλά ταυτόχρονα καθιερώνεται ως ένας ηθικός ήρωας που ακολουθεί πιστά τις ηθικές του επιταγές.

ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΝΕΑ ΣΕΛΙΔΑ ΚΥΡΙΑΚΗ 24 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2020

Αν αποδεχτούμε την βασική αυτή πρόταση δίχως διεξοδικές περαιτέρω αναλύσεις οδηγούμαστε στο απλό όσο και αυτονόητο συμπέρασμα ότι η έννοια του ατομισμού στην οποία αναφέρονταν οι θεωρητικοί του φιλελευθερισμού του 19^ου αιώνα ως βασικό σημείο αναφοράς των αναλύσεών τους δεν συνάδει καθόλου με την έννοια του ατομισμού που συνδέεται με την κοινωνική πραγματικότητα της σημερινής εποχής.

Το σύνολο σχεδόν των εννοιών οι οποίες προέρχονται από το οπλοστάσιο του φιλελευθερισμού του 19^ου αιώνα και των αρχών του 20^ου αντιστοιχούν σε κοινωνικές , πολιτιστικές και οικονομικές διεργασίες εκείνης της εποχής οι οποίες διαποτίζοντας την έννοια του ατομισμού καθόριζαν επαρκώς το περιεχόμενό της.

Η δραστική υποχώρηση του Λόγου ως συνεκτικού Όλου, έναντι του «ηδονισμού» των αισθήσεων , κυρίως καθοδηγείται από την μαζική κατανάλωση, ενώ φαντάζει στο μυαλό του καθενός συμμετέχοντα ως «αυθεντική και απολύτως προσωπική επιλογή» η οποία οδηγεί στην «αυθεντική» αυτοπραγμάτωση του «αυθεντικού» εγώ.

Η αυθεντικότητα είναι το συνεχές ζητούμενο στη σύγχρονη εποχή. Αποτελεί συνώνυμο της υπαρξιακής γνησιότητας και καθαρότητας . Είναι ο αντίποδας της αλλοτρίωσης και της ετερονομίας. Όμως η σημερινή αυθεντικότητα δεν είναι προϊόν παιδείας και άσκησης , όπως την περίοδο της αστικής κυριαρχίας αλλά είναι προϊόν αστάθμητων , μεταβαλλόμενων , αλλεπάλληλων και συνεχών αυτοσχεδιασμών.

Το περιεχόμενο της έννοιας της προσωπικότητας στην αστική εποχή είχε έναν σχεδόν αντικειμενικό κοινωνικό και ηθικό προσδιορισμό σε συνάρτηση με τη σύνδεση του ατόμου με την κοινωνία μέσω της κοινωνικής τάξης, της οικογένειας , του επαγγέλματος , του επιπέδου μόρφωσης. Σήμερα η προσωπικότητα δεν μετριέται με τέτοιου είδους αντικειμενικά κριτήρια. Υπερισχύει η ψυχολογική θεώρηση δεδομένου ότι το ενδιαφέρον γέρνει στα υποκειμενικά κίνητρα και οι προθέσεις του ατόμου.

Ίδιον της προσωπικής ύπαρξης είναι η προσωπική εμπειρία. Όπου δεν υπάρχει αυτή η δυνατότητα το αποτέλεσμα είναι η μάζα. Όμως προσοχή η μάζα στην σημερινή εποχή δεν είναι μια αυθόρμητη σύναξη ατομικοτήτων που χάνουν τον λογαριασμό του Εγώ τους σε μια στιγμιαία περιδίνηση ή ενός συλλογικού πανικού. Είναι το κατακερματισμένο ενεργούμενο , που «αυτοπραγματώνεται» επιχειρώντας να συναιρέσει τις πολυδιασπάσεις του στο ενιαίο σχήμα του βιοτικού επιπέδου και της «ποιότητας ζωής» στην κατανάλωση. Η μάζα και το άτομο συμπυκνώνονται , ταυτίζονται σε μια αργόσυρτη ιστορική επανάληψη του ταυτού. Οι  αλλεπάλληλες «απόψεις» ακολουθούμενες από αμέτρητα  posts δεν είναι τίποτε περισσότερο από αένεα άλματα από φευγαλέα εικόνα σε έτερη φευγαλέα εικόνα . Πρόκειται για ένα αέναο ζάπινγκ στην «τηλεόραση της ζωής»  το οποίο δείχνει με απόλυτη ακρίβεια ότι οι μεταμοντέρνοι τρόποι ύπαρξης είναι κατατεμαχισμένοι, έκκεντροι, πολιτικά και ηθικά ανάπηροι, ριζωμένοι στη αυτοτέλεια του στιγμιαίου, χωρίς παρελθόν , χωρίς μέλλον. Σε ένα αέναο παρών.

Να το πούμε διαφορετικά : η έννοια της «ποιότητας ζωής» αντικαθιστά τη νεωτερική έννοια της επιβίωσης. Μια τέτοια αντίληψη είναι ενδημικά μη ένσκοπη, αποσυναρτημένη από οποιαδήποτε εντελή πραξιακή διαδικασία. Η «ποιότητα ζωής» δεν κατευθύνεται εσωτερικά προς κάποια κορύφωση , έναν τελικό σκοπό, ενώ εμπεριέχει ως ουσιώδη διάσταση  τη συγκυριακότητα , την αποσπασματικότητα της ύπαρξης. Η ζωή είναι μια σειρά επεισοδίων , βιωμένων από ένα Εγώ αυτοσκηνοθετούμενο, σε μια πολλαπλότητα ρόλων η υπόδυση των οποίων , επάλληλα ή ταυτοχρόνως , κατά τρόπο  ανυπερθέτως παρανοϊκό , συνιστά την αυτοπραγμάτωση. Αυτοπραγμάτωση που παρότι εμπεριέχει το  «αυτό» δεν είναι καν τέτοιο,  αφού δεν αναφέρεται σε ένα οργανωμένο Εγώ αλλά σε δυνατότητες υπόδυσης  χωρίς ηθοποιό.

Δεν βλέπουν, οι ακραιφνείς φιλελεύθεροι της εποχής μας, (αλλά και οι ριζοσπάστες αριστεροί) ότι υπάρχει ένα πλήθος ανθρώπων που απεχθάνονται «τις μεγάλες αφηγήσεις» ίδιον της νεωτερικότητας , και το μόνο που αντιλαμβάνονται είναι η «συμμετοχή» τους  στα εφήμερα κατακερματισμένα «συμβάντα» της κοινωνικής ζωής μέσα από την τοποθέτηση posts  σε κάποια άποψη τοποθετημένη στα διάφορα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ή των περιοδικών life style; Απόψεις οι οποίες έχουν ως σημείο αναφοράς τον ίδιο τους τον εαυτό  δημιουργώντας έτσι ένα απόλυτο αυτοαναφορικό πλαίσιο κριτηρίων αλήθειας.

Είναι δυνατόν οι φιλελεύθερες ιδέες του 19^ου αιώνα ( αρνητικές ελευθερίες) να αποτελέσουν  το μοναδικό γνήσιο εκφραστή αυτής της κοινωνικής πραγματικότητας; Οι διακινούντες τις φιλελεύθερες ιδέες ,ενός φιλελευθερισμού γέννημα και δημιουργού της νεωτερικότητας, προσποιούνται ότι  δεν έχουν αντιληφθεί, ότι οι ιδέες τους  περί ολοκλήρωσης του σχεδίου της νεωτερικότητας ,έχουν ηττηθεί και αποτελούν κατάλοιπα παρόμοια της nobilta  nera που διακωμωδούσε ο Fellini στις πρώτες ταινίες του.  Όμως συνεχίζουν να απατούν και αυταπατώνται.

ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΝΕΑ ΣΕΛΙΔΑ ΚΥΡΙΑΚΗ 15.12.2019

Οι τρόποι λειτουργίας του παγκόσμιου οικονομικού συστήματος επιβάλλουν, in senso lato, συμπεριφορές ομοιόμορφες σε όσους ζουν και εργάζονται σύμφωνα με τους κανόνες του: ταυτόσημες οικονομικές δραστηριότητες ,ίδιους τρόπους διασκέδασης, όμοια καταναλωτικά προϊόντα , ίδια εκπαίδευση, όμοιο μέλλον.

Οι υπέρμαχοι της πολυπολιτισμικότητας βλέπουν μόνο τον πολιτισμό και αγνοούν την υλική παραγωγικό-συναλλακτική βάση του. Η πολυπολιτισμικότητα δεν είναι το αντίθετο της ομοιομορφίας και της ομογενοποίησης , αλλά το προϊόν τους.

Θα πρέπει να γίνει κατανοητό ότι κοινωνιολογικές διαφοροποιήσεις δεν συνιστούν και πολιτισμικές διαφορές. Ελάχιστοι ασχολούνται με το οικονομικό περιεχόμενο της «πολυπολιτισμικότητας». Στη σημερινή εποχή στις κοινωνίες της αναπτυγμένης Δύσης , όροι όπως «πολυπολιτισμικότητα», « πολιτισμικός πλουραλισμός» και «πολιτισμική διαφορετικότητα» δεν προσδιορίζουν διαφορετικές ζωές , αλλά διαφορετικά στιλ ζωής.

Ο πλουραλισμός που επικρατεί στον τομέα της ιδεολογίας δεν μπορεί να μεταφρασθεί στη μονοσήμαντη γλώσσα της οικονομίας ή της τεχνολογικής βάσης. Ο πλουραλισμός αυτός είναι αποφασιστικής σημασίας για τη λειτουργία της οικονομίας, δεδομένου ότι αυτή στηρίζεται πρωτίστως στη μαζική κατανάλωση που με τη σειρά της δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς ηδονιστικές στάσεις . Αυτές οι τελευταίες από τη φύση τους συνεπάγονται τον πλουραλισμό των αξιών ή την ηθική αδιαφορία.

Μόνο οι αριστεροί θιασώτες και οι υπέρμαχοι της πολυπολιτισμικότητας δεν έχουν πάρει χαμπάρι του τι πραγματικά συμβαίνει. Οι «ομογενοποιητικές» τάσεις της κοινωνίας εξάγονται από την κοινωνική πραγματικότητα και όχι από μια «αντίληψη» ίσων δικαιωμάτων, όπως επιχειρούν να πείσουν οι φιλελεύθεροι και οι «αριστεροί» υπέρμαχοι της πολυπολιτισμικότητας – οι τελευταίοι, γλιστρούν από την πολυπολιτισμικότητα στις πολιτισμικές διαφορές , στους «τρόπους ζωής» , ακόμη και στους «τρόπους θεώρησης του κόσμου» σαν να πρόκειται για το ίδιο πράγμα.

Η υπερτίμηση του πολιτιστικού παράγοντα στην πολιτική, και αυτό σε μια ιστορική στιγμή όπου οι τρόποι ζωής σε παγκόσμια κλίμακα έχουν τόσο συμπλησιάσει και οι πολιτισμικές διαφορές τόσο μικρύνει όσο ποτέ άλλοτε, έστω και αν παραμένουν σημαντικές, αποτελεί ένα παράδοξο. Πως μπορεί να εξηγηθεί ότι ορισμένα πολιτικά υποκείμενα ειδικά τώρα τονίζουν τις πολιτισμικές διαφορές, παραπλανώντας έτσι ορισμένους πολιτικούς παρατηρητές; Γιατί μπορεί το ειδικό βάρος της πραγματικής ή επινοημένης πολιτισμικής ιδιομορφίας να μεγαλώνει υποκειμενικά, μολονότι μειώνεται αντικειμενικά;

Ο υλιστικός πυρήνας των αριστερών αναλύσεων εγκαταλείφθηκε υπέρ της πολιτισμικής εκδοχής της. Οι διαμάχες για την ανισοκατανομή του πλούτου , τις εργασιακές σχέσεις , τους μισθούς , τα δημόσια αγαθά είναι βαρετές και μονότονες. Αντιθέτως, οι συζητήσεις που επιβάλλουν τα ΜΜΕ ,για τις μειονότητες, για τις σεξουαλικές ιδιαιτερότητες, τη συμπεριφορά των διάσημων, γενικά για ότι προβάλλεται ως life style προκαλούν ενδιαφέρον και συζητήσεις . «Είναι σέξι». Η πολιτιστική προσέγγιση επικεντρώθηκε σε θέματα όπως η τέχνη, η απόλαυση, το φύλο, η εξουσία, η σεξουαλικότητα, η γλώσσα, η τρέλα, η επιθυμία, η πνευματικότητα, η οικογένεια, το σώμα, το οικοσύστημα, το υποσυνείδητο, η εθνικότητα, ο τρόπος ζωής.

Τα σοσιαλδημοκρατικά και σοσιαλιστικά κόμματα της Ευρώπης, αλλά και όσα κόμματα της Ευρωπαϊκής Αριστεράς βρέθηκαν στη Κυβέρνηση, περιόρισαν(ορίζουν) την μεταρρυθμιστική τους πολιτική σε εσωτερικές αλλαγές του συστήματος σε ένα τετράγωνο πλαίσιο που τις πλευρές του αποτελούν οι οικονομικές έννοιες της ανταγωνιστικότητας, αποδοτικότητας , ευλυγισίας και ιδιωτικοποίησης. Παράλληλα, διατυπώνεται και μια κάποια επίκληση ηθικών αρχών περί ελευθερίας και σε λιγότερες περιπτώσεις περί δίκαιης κοινωνίας.

Οι περιορισμοί αυτοί δεν μπορεί να εκφραστούν σε ένα ιδεολογικό και θεωρητικό λόγο, διαφορετικό από αυτόν του οικονομικού φιλελευθερισμού εκτός από τη διέξοδο της επίκλησης ορισμένων αξιών του πολιτικού φιλελευθερισμού, όπως αυτός διαμορφώθηκε την εποχή της μαζικοδημοκρατίας. Αιχμή του δόρατος αυτών των «αξιών» είναι και η έννοια της πολυπολιτισμικότητας.

Χωρίς εμπιστοσύνη ή πίστη σε μια γενικευμένη κοινωνική ανακατασκευή, η Αριστερά υποχώρησε σε αποσπασματικές δοξασίες περί πολυπολιτισμικότητας ταυτιζόμενη με τη φιλελεύθερη εκδοχή.

Οι επικαλούμενοι την πολυπολιτισμικότητα, αρνούνται να αντιληφθούν, ότι αυτή υποβαστάζεται από την πολιτική και οικονομική ομοιομορφία. Κάτω από τον φαινομενικό ιπποτικό εθελοντισμό των υπερασπιστών της πολυπολιτισμικότητας κρύβεται η υποταγή στον κόσμο ως έχει. Η πρόταξη της πολυπολιτισμικότητας ως σημείου αιχμής της πολιτικής τους πρακτικής, υποκρύπτει όχι μόνον την αποδοχή αλλά και την εξιδανίκευση του υπαρκτού.

ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΝΕΑ ΣΕΛΙΔΑ ΚΥΡΙΑΚΗ 8.12.2019

•  Αν εγκαταλείψουμε έστω και για μια στιγμή τα επιφαινόμενα της τρέχουσας πραγματικότητας , αν κλείσουμε τα αυτιά μας στις συνεχείς φωνασκίες που καλύπτουν όλο και περισσότερο τον χώρο της ύπαρξής μας, και επιχειρήσουμε να στοχαστούμε για τη σημερινή ελληνική πραγματικότητα πέρα
  και έξω από τις φωνές των Σειρήνων, ίσως να αντιληφθούμε την κατάσταση του πολιτικού συστήματος της χώρας και τις εγγενείς αδυναμίες του να αντιμετωπίσει τα πολύπλευρα και πολυεπίπεδα προβλήματα της χώρας