Όμως όλη η κριτική στηρίζεται στη θέση ότι ο ΟΔΔΗΧ «έσπασε» τα swaps. Η θέση αυτή δεν ισχύει, τουλάχιστον μέχρι σήμερα, επομένως η κριτική ήταν λανθασμένη.

Για του λόγου το αληθές ότι ο ΟΔΔΗΧ διατηρεί ενεργά τα swaps μετά τις πρόωρες αποπληρωμές των δανείων GLF (όπως αυτή των 6,94 δισ. ευρώ) – δεν προέρχεται από μία απλή διαρροή όπως αυτή που με παρέσυρε- αλλά βασίζεται σε τρεις επίσημες θεσμικές πηγές που αποτυπώνουν τη στρατηγική διαχείρισης του ελληνικού χρέους:

1. Το Ετήσιο Δελτίο Δημοσίου Χρέους του ΟΔΔΗΧ (Annual Debt Report)

Στο ετήσιο επίσημο ενημερωτικό δελτίο που εκδίδει ο ΟΔΔΗΧ-Investor Relations (στην ενότητα Portfolio Risk Parameters και Financial Derivatives), εμφανίζονται αναλυτικά τα στοιχεία των παραγώγων.

• Στις εκθέσεις αυτές αποτυπώνεται ότι το ονομαστικό ύψος (notional amount) των swaps παραμένει σταθερό (στα επίπεδα των 35+ δισ. ευρώ συνολικά), παρά τη μείωση του ονομαστικού υπολοίπου των δανείων GLF.
• Τα συμβόλαια swaps καταγράφονται νομικά ως αυτοτελή προϊόντα (confirmations) με προκαθορισμένη λήξη το 2041, ανεξάρτητα από τις πρόωρες πληρωμές κεφαλαίου των υποκείμενων διμερών δανείων.

2. Οι Εκθέσεις Μεταπρογραμματικής Εποπτείας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής & του ESM

Στις επίσημες τριμηνιαίες εκθέσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (Post-Programme Surveillance Reports) και του ESM, οι Ευρωπαίοι τεχνοκράτες αναλύουν τη δομή του ελληνικού χρέους.

• Στις αναλύσεις βιωσιμότητας χρέους (Debt Sustainability Analysis – DSA), οι ευρωπαϊκοί θεσμοί αναφέρουν ρητά ότι η Ελλάδα διατηρεί «υπερ-αντιστάθμιση» (temporary overhedging).
• Καταγράφεται ότι η μείωση του κυμαινόμενου χρέους (μέσω των πρόωρων αποπληρωμών) αφήνει άθικτα τα swaps, τα οποία συνεχίζουν να παράγουν θετικές ταμειακές ροές (net interest inflows) λόγω της διαφοράς του Euribor με το κλειδωμένο σταθερό επιτόκιο, μειώνοντας το τελικό ετήσιο κόστος εξυπηρέτησης.

3. Ο Κρατικός Προϋπολογισμός (Γενικό Λογιστήριο του Κράτους)

Στον ετήσιο Κρατικό Προϋπολογισμό που ψηφίζεται στη Βουλή, στην ενότητα των δαπανών για την εξυπηρέτηση του δημοσίου χρέους, οι ροές αυτές αποτυπώνονται καθαρά.

• Τα έσοδα/κέρδη που εισπράττει το Ελληνικό Δημόσιο από τις 18 διεθνείς τράπεζες CSA εγγράφονται κανονικά στο σκέλος των συμψηφιστικών τόκων (net interest swap settlements).
• Αν τα swaps είχαν «σπάσει» κατά την αποπληρωμή των δανείων, οι ροές αυτές θα είχαν μηδενιστεί και το κράτος θα είχε καταγράψει έκτακτο κόστος πρόωρου τερματισμού (unwind cost), κάτι που δεν αποτυπώνεται πουθενά στα επίσημα κρατικά βιβλία.

Συνεπώς η όλη κριτική για το timing ήταν λανθασμένη , εν τοις πράγμασι , μιας και o ΟΔΔΗΧ δεν έσπασε τα Swaps.

Η αναγνώριση ενός λάθους και η διόρθωσή του  είναι ο απαραίτητος κρίκος τουλάχιστον στην επιστήμη.

Πίσω από την πρόωρη αποπληρωμή χρέους – Τα swaps και τα επιτόκια

Η αθέατη όψη του χρέους – Γιατί ο Μητσοτάκης αποπληρώνει πρόωρα

Η πρόωρη αποπληρωμή Δημοσίου Χρέους για το 2026 δεν είναι ένα καινούργιο φαινόμενο για την κυβέρνηση Μητσοτάκη, από το 2019 έχει αρχίσει αυτή η διαδικασία. Το ότι δημιουργήθηκε μια έντονη συζήτηση για την αποπληρωμή των 12,84 δις ευρώ το 2026 είναι διότι για πρώτη φορά η αποπληρωμή θα γίνει ολοκληρωτικά με την χρησιμοποίηση πόρων από τα Ταμειακά Διαθέσιμα του Ελληνικού Δημοσίου. Για το λόγο αυτό δημιουργήθηκαν πολλές συζητήσεις και αντιπαραθέσεις για το συγκεκριμένο θέμα. Με αφορμή τα παραπάνω θα προχωρήσουμε σε μια συνοπτική αλλά σφαιρική παρουσίαση του θέματος. Συγκεκριμένα:

1. Το ύψος του ονομαστικού ΔΧ  2019: 331,1 δισ. ευρώ ενώ η μέχρι τώρα επίσημη πρόβλεψη για το 2026  είναι 357,5 δισ. ευρώ. Δηλαδή το ονομαστικό χρέος της Γενικής Κυβέρνησης δεν παρουσιάζει καθαρή μείωση αν συγκριθεί το έτος 2026 με το 2019, αλλά εμφανίζει αύξηση κατά 26,4 δισεκατομμύρια ευρώ!!!
2. Την ίδια περίοδο η κυβέρνηση, 2019–2026, το ελληνικό Δημόσιο έχει πραγματοποιήσει οκτώ διαδοχικές πρόωρες αποπληρωμές δανείων του επίσημου τομέα, συνολικού ύψους περίπου 35,9 δισεκατομμυρίων ευρώ!!!
3. Η αύξηση του ονομαστικού ΔΧ της ΓΚ οφείλεται στο γεγονός ότι το κράτος δεν σταματά να παράγει νέο χρέος για τις τρέχουσες ανάγκες του. Δηλαδή παρά τις πρόωρες αποπληρωμές η κυβέρνηση Μητσοτάκη έχει αυξήσει το ονομαστικό ΔΧ. Αν δεν είχε προβεί σ’ αυτές τις πρόωρες αποπληρωμές το ονομαστικό ΔΧ της ΓΚ θα ήταν κοντά στα 393 δις ευρώ!!!
4. Ακόμη και για το 2026(Α’ εξάμηνο ) σύμφωνα με τον ΟΔΔΗΧ (ΔΔΧ Νο 122, Ιούνιος 2026) το ύψος του ονομαστικού ΔΧ μειώθηκε κατά 5,349 δις ευρώ παρότι τα ταμειακά διαθέσιμα μειώθηκαν κατά  8,466 δις ευρώ, αυξάνοντας το καθαρό ονομαστικό ΔΧ (ονομαστικό ΔΧ- Ταμειακά διαθέσιμα) κατά 3,117 δις ευρώ.
5. Το ονομαστικό χρέος ΓΚ της Ελλάδας (περίπου 358 δισ. ευρώ) δεν μπορεί να αποπληρωθεί  ποτέ στην πράξη, ούτε χρειάζεται. Το ζητούμενο θα πρέπει να είναι κατ’ αρχάς η μη αύξησή του, δηλαδή η μη παραγωγή νέων χρεών κάτι που προφανώς δεν έχει επιτύχει η κυβέρνηση Μητσοτάκη. Αυτό που μπορεί να γίνει  είναι η μείωση του λόγου χρέους προς ΑΕΠ ώστε να μπορεί να εξυπηρετηθεί με όσο το δυνατόν μικρότερο κόστος για την οικονομία και κατά συνέπεια για τους Έλληνες πολίτες. Προϋπόθεση βασική η συνεχής μεγέθυνση του ΑΕΠ.
6. Το μικρότερο κόστος έχει δύο όψεις : μια χρηματοοικονομική/ δημοσιονομική, δηλαδή  μικρότερο κόστος εξυπηρέτηση μέσω της πληρωμής τοκοχρεολυσίων (πληρωμή τόκων και αναχρηματοδότηση χρεολυσίων) και μια σχετιζόμενη με την μικρότερη δυνατή απορρόφηση πόρων από το εισοδηματικό κύκλωμα ώστε να μην εμποδιστεί η μεγεθυντική διαδικασία της οικονομίας.
7. Τώρα, τα δάνεια  GLF δεν φέρουν επιτοκιακό κίνδυνο είναι «κλειδωμένα» με «αντισταθμίσεις» στις οποίες έχει προβεί ο ΟΔΔΗΧ.  Αν η Ελλάδα επέλεγε να μην αποπληρώσει πρόωρα τα δάνεια GLF, ο κρατικός προϋπολογισμός δεν θα είχε καμία επιβάρυνση από μια πιθανή άνοδο του Euribor. Είτε το Euribor πήγαινε στο 0% είτε στο 5%, η Ελλάδα θα συνέχιζε να πληρώνει το ίδιο σταθερό, χαμηλό επιτόκιο μέχρι τη συμβατική λήξη των δανείων αυτών.  Ο ΟΔΔΗΧ χρησιμοποίησε παράγωγα χρηματοοικονομικά προϊόντα (Interest Rate Swaps), και μέσω αυτών μετέτρεψε το κυμαινόμενο επιτόκιο σε σταθερό (γύρω στο 1,5%) για όλη τη διάρκεια ζωής των δανείων.
8. Η πρόωρη αποπληρωμή τους προφανώς δεν δημιουργεί κέρδος από τη διαφορά επιτοκίου με το αντίστοιχο επιτόκιο των πόρων που χρησιμοποιήθηκαν για την αποπληρωμή. Μάλλον ζημία προκαλεί διότι τα ταμειακά διαθέσιμα σύμφωνα με τους υπάρχοντες υπολογισμούς αποδίδουν 1,76% περίπου. Συνεπώς υπάρχει αρνητικό spread (αρνητικό carry) -0,26%….
9. Το χρηματοοικονομικό όφελος από την πρόωρη αποπληρωμή προέρχεται από το κεφαλαιακό κέρδος που προκύπτει από το «σπάσιμο» των interest rate  swaps που αντιστάθμιζαν τα δάνεια GLF και που παύουν να υφίστανται με την πρόωρη αποπληρωμή.
10. Τα swaps υποχρέωναν τις αντισυμβαλλόμενες τράπεζες να πληρώνουν στην Ελλάδα το τρέχον κυμαινόμενο επιτόκιο Euribor3μηνου και να εισπράττουν από τον ΟΔΔΗΧ το «κλειδωμένο» σταθερό επιτόκιο 1,5%. Αυτή η θετική διαφορά (που διακυμαίνεται με βάση την τιμή του Euribor 3μηνου) αποτελεί κεφαλαιακό κέρδος υπέρ της Ελλάδος για όλα τα έτη ζωής του δανείου. Άρα όσο υψηλότερη η τιμή του Euribor 3μηνου τόσο μεγαλύτερο το κέρδος για την Ελλάδα. Φυσικά ισχύει και το αντίθετο στην περίπτωση μείωσης του Euribor.
11. Εκείνο που μπορούμε να σημειώσουμε είναι το εξής: ο ΟΔΔΗΧ εκτίμησε ότι κατά πάσα πιθανότητα το Euribor 3μηνου έχει φθάσει σε επίπεδο υψηλό και μάλλον έχει περισσότερες πιθανότητες να μειωθεί παρά να αυξηθεί  μελλοντικά και έσπευσε να κατοχυρώσει τα κεφαλαιακά κέρδη. Όμως οι πρόσφατες εξελίξεις για την εξέλιξη των επιτοκίων φαίνεται να μην τον δικαιώνουν. Τα επιτόκια μάλλον θα αυξηθούν…
12. Προφανώς διαπιστώνεται βιασύνη για την πρόωρη αποπληρωμή και μάλλον γίνεται κυρίως για πολιτικούς και επικοινωνιακούς λόγους (για να παρουσιαστεί μια εντυπωσιακή και γρήγορη μείωση του δείκτη ΔΧ/ΑΕΠ στις αγορές και στους ψηφοφόρους, θυσιάζοντας ένα μέρος των καθαρών χρηματοοικονομικών κερδών που θα είχαμε αν περιμέναμε. Άρα μπορεί να καταλογιστεί λάθος timing. Το να ρευστοποιείς ένα περιουσιακό στοιχείο (το swap) που σου αποφέρει κέρδη ενώ η αγορά ανεβαίνει, χρηματοοικονομικά θεωρείται πρόωρη έξοδος.
13.  Επίσης η μείωση των διαθεσίμων σε ένα περιβάλλον γεωπολιτικής αστάθειας αυξάνει το ρίσκο της χώρας. Ήδη η παγκόσμια αγορά ομολόγων βρίσκεται σε αναταραχή με σαφείς ενδείξεις ανόδου:  Η απόδοση των 10ετών κρατικών ομολόγων της Ιαπωνίας άγγιξε το 3% για πρώτη φορά από το 1996, οι αποδόσεις των 30ετών βρετανικών ομολόγων έφτασαν στο υψηλότερο επίπεδο από το 1998, ενώ η απόδοση του 10ετούς αμερικανικού κρατικού ομολόγου ανέβηκε σε επίπεδα που είχαν να καταγραφούν από τον Ιανουάριο του περασμένου έτους. Η απόδοση του δείκτη του Bloomberg για τα κρατικά ομόλογα παγκοσμίως αυξήθηκε στο 3,72%, το υψηλότερο επίπεδο από τα μέσα του 2008. Μην ξαναρχίσουμε πάλι τα παραμύθια της «θωρακισμένης οικονομίας» και ότι η Ελλάδα «δανείζεται χαμηλότερα από την Ιταλία και Γαλλία»…. Η μυλωνού τον άνδρα της με τους πραγματευτάδες.
14. Νομίζω ότι ο μεγαλύτερος κίνδυνος προέρχεται από την προσπάθεια πολιτικής εκμετάλλευσης από την κυβέρνηση  μιας χρηματοοικονομικής πράξης, σε καθεστώς αβεβαιότητας, αμφιβόλου συνέπειας τόσο χρηματοοικονομικά (με βάση το κόστος ευκαιρίας) όσο οικονομικά  αλλά και με βάση το διεθνές περιβάλλον.

Υπό ποιους όρους είναι ρεαλιστική η φορολόγηση των υπερ-πλουσίων

Η Ελληνική οικονομία εξακολουθεί να έχει χαμηλή διεθνή ανταγωνιστικότητα ( παρά τη διαφωνία μας υιοθετούμε  την ανωτέρω επικρατούσα  οικονομική άποψη που ουσιαστικά θεωρεί τα κυρίαρχα κράτη ως επιχειρήσεις … προφανώς η επικρατούσα άποψη είναι έμπλεα ιδεολογίας.. Ειρήσθω εν παρόδω μόνο για τις επιχειρήσεις μπορεί, με κάποιο πάντα μη ακριβή τρόπο, να τεκμηριωθεί η ανταγωνιστικότητα …..).

Αυτό απορρέει από τα συνεχώς αυξανόμενα ελλείμματα του εμπορικού ισοζυγίου αλλά και του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών  παρά τις αυξήσεις των εξαγωγών (αγαθών και υπηρεσιών).

Σύμφωνα με τη ΤτΕ (Νομισματική Έκθεση Ιούνιος 2026) ο ευρύτερος δείκτης πραγματικής σταθμισμένης συναλλαγματικής ισοτιμίας με βάση το σχετικό κόστος εργασίας ανά μονάδα προϊόντος στο σύνολο της οικονομίας (unit labour costs in the total economy – ULCT) κατέγραψε οριακή αύξηση (ανατίμηση) κατά 0,2% το 2025 σύμφωνα με την ΕΚΤ (παρόμοια μεταβολή 0,3% σύμφωνα με την Τράπεζα της Ελλάδος), καθώς η αρνητική επίδραση της ανατίμησης του ευρώ αντισταθμίστηκε σχεδόν εξ ολοκλήρου από την ευνοϊκή για την Ελλάδα διαφορά στο μοναδιαίο κόστος εργασίας.

Για το 2025, η άνοδος του κόστους εργασίας ανά μονάδα προϊόντος παρέμεινε χαμηλότερη για την Ελλάδα σε σχέση με τους εμπορικούς της εταίρους στο 2,3%, έναντι 3,1% για τη ζώνη του ευρώ και για την ΕΕ, κυρίως λόγω του υψηλότερου ρυθμού αύξησης της παραγωγικότητας της εργασίας στην Ελλάδα (1,2%, έναντι 0,7% στην ευρωζώνη, προφανώς λόγω της αύξησης των επενδύσεων με πόρους του ΤΑΑ).  Μάλιστα, ο σχετικός δείκτης έναντι μόνο των εμπορικών εταίρων στη ζώνη του ευρώ κατέγραψε βελτίωση εφόσον δεν επηρεάζεται αρνητικά από τη συναλλαγματική ισοτιμία του ευρώ.

Συνεπώς η διεθνής  ανταγωνιστικότητα με βάση το σχετικό κόστος εργασίας ανά μονάδα προϊόντος καταφέρνει να διατηρείται σχετικά σταθερή λόγω της μεγαλύτερης συγκράτησης των μισθολογικών αποδοχών των Ελλήνων εργαζομένων σε σχέση με τους αντίστοιχους των κύριων εμπορικών εταίρων (Ευρωπαϊκών χωρών).

Αυτό δείχνει ότι η συγκράτηση των μισθολογικών αποδοχών των εργαζομένων, που έχει αντικαταστήσει τη διολίσθηση του νομίσματος όταν υπήρχε εθνικό νόμισμα, είναι ένα συγκυριακό μέτρο και δεν έχει θετικές επιδράσεις στην αύξηση της μακροχρόνιας ανταγωνιστικότητας. Όμως στην Ελλάδα, το μέτρο αυτό, έχει χρησιμοποιηθεί κατά κόρον την περίοδο των μνημονίων , και συνεχίζεται καθ’ όλη τη διακυβέρνηση Μητσοτάκη, δημιουργώντας ψευδή συμπεράσματα για την διεθνή ανταγωνιστικότητα της ελληνικής οικονομίας.

Το απλό συμπέρασμα είναι ότι : Δεν μπορείς να είσαι ανταγωνιστικός εις βάρος των αμοιβών εργασίας , των δικαιωμάτων των εργαζομένων και των  περιβαλλοντικών προτύπων, γιατί στον παγκοσμιοποιημένο κόσμο θα υπάρχει πάντα κάποιος που θα μειώνει περισσότερο.

Θέλω να  τονίσω ότι η προσαρμογή της οικονομίας της χώρας, από τα Μνημόνια μέχρι και σήμερα,  στηρίζεται στις χαμηλές αμοιβές εργασίας. Αυτές είναι απαραίτητες για τη στήριξη των εξαγωγών (αγαθών και υπηρεσιών) δεδομένου ότι η παραγωγικότητα παραμένει χαμηλή.

Οι επενδύσεις  που ενσωματώνουν τεχνολογία και θα μπορούσαν  να συνδράμουν  στην αύξηση της παραγωγικότητας, όμως αυτές είναι περιορισμένες, οι περισσότερες κατευθύνονται στα ακίνητα, real estate, τουρισμό, χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες. Αντιθέτως ,την τελευταία δεκαετία, η συνεισφορά του παραγωγικού συντελεστή της εργασίας (απασχόληση) στον πραγματικό ρυθμό μεγέθυνσης  του ΑΕΠ είναι θετική και σημαντική, παρά το ότι υπαμείβεται.  Με απλά λόγια η αυξημένη απασχόληση στηρίζει τη μεγέθυνση της ελληνικής οικονομίας. Η παραπάνω εξέλιξη  προφανώς συνάδει με την χαμηλή παραγωγικότητα της οικονομίας. Η μεγάλη πλειοψηφία των δημιουργούμενων θέσεων εργασίας είναι χαμηλής τεχνολογικής εξειδίκευσης, όπως άλλωστε και ο μεγάλος όγκος των επενδύσεων. Το μέλλον αυτού του υποδείγματος είναι προδιαγραμμένο: διεύρυνση των ανισοτήτων, και συνεπώς  δυσκολίες διευρυμένης  αναπαραγωγής του ίδιου του κεφαλαίου, το οποίο για την ώρα στηρίζεται στον τουρισμό και στους πόρους του ΤΑΑ.

Η ανισότητα πλούτου έχει φτάσει σε επίπεδα που δεν έχουν παρατηρηθεί από τις αρχές του 20ού αιώνα. Το πλουσιότερο 1% παγκοσμίως κατέχει περίπου το 43% του συνολικού πλούτου. Στις ΗΠΑ, το 1% κατέχει περισσότερο πλούτο από το κατώτερο 90% μαζί.

Δεν υπάρχει εμπειρική απόδειξη ότι η χαμηλή φορολόγηση των υψηλότερων κλιμακίων πλούτου  παράγει αναγκαστικά υψηλή ανάπτυξη. Στις ΗΠΑ κατά τη δεκαετία 1950–1960, ο ανώτατος φορολογικός συντελεστής ήταν 91% — και η οικονομία γνώρισε τους ταχύτερους ρυθμούς ανάπτυξης στην ιστορία της. Στη Σουηδία, Νορβηγία, Δανία, ο συνδυασμός υψηλής φορολόγησης πλούτου και εισοδήματος συνδυάζονταν με υψηλά επίπεδα ευτυχίας, κοινωνικής κινητικότητας και ανταγωνιστικότητας.

Σημαντικό μέρος του πλούτου των υπερ-πλούσιων δεν κυκλοφορεί στο εισοδηματικό κύκλωμα της οικονομίας — είναι «κλειδωμένο» στη νομισματική σφαίρα που έχει αυτονομηθεί από την πραγματική οικονομία παράγοντας κέρδη χρησιμοποιώντας  το χρήμα ως αγαθό. Η φορολόγηση και η επανακυκλοφορία του μέσω των επενδύσεων θα μπορούσε να έχει πολλαπλασιαστικές επιδράσεις στην πραγματική οικονομία.

Η υπερ-συγκέντρωση πλούτου δεν είναι μόνο οικονομικό πρόβλημα — είναι κατά βάση  πολιτικό. Στην «Πολιτεία», ο Πλάτωνας περιγράφει πώς η υπερβολική συσσώρευση πλούτου διαβρώνει την ψυχή των πολιτών και το πολίτευμα. Υπό αυτή την κατάσταση καμία πόλη δεν μπορεί να είναι ενιαία, αλλά αναγκαστικά μετατρέπεται σε «δύο πόλεις» — μία των πλουσίων και μία των φτωχών, που ζουν σε μόνιμη κατάσταση εσωτερικής σύγκρουσης και ανταγωνισμού, με αποτέλεσμα την τελική της διάλυση.

Είναι απαραίτητο να γίνεται διάκριση μεταξύ φορολόγησης εισοδήματος  και πλούτου προκειμένου να αποφευχθεί μια συνηθισμένη σύγχυση.  Ο φόρος εισοδήματος στα υψηλά εισοδήματα είναι σχετικά εύκολα εφαρμόσιμος. Το πρόβλημα είναι ο ακριβής υπολογισμός του ύψους του εισοδήματος και η  αποφυγή  της απόκρυψης του μέσω της φοροδιαφυγής και των διάφορων μορφών φοροαπαλλαγής . Ο φόρος πλούτου (επί του αποθέματος περιουσίας), κατ’ αρχάς με το υπάρχον θεσμικό πλαίσιο είναι πιο δύσκολος τεχνικά.

Συνεπώς  απαιτείται πολιτική βούληση για αλλαγή θεσμικού πλαισίου άσκησης της οικονομικής πολιτικής.  Διαφορετικά είναι ορατός ο κίνδυνος αποτυχίας όπως στην Γαλλία όπου δοκιμάστηκε ο φόρος πλούτου και καταργήθηκε το 2017. Επομένως  χρειάζεται μακροπρόθεσμη προσέγγιση.

Η πιο ρεαλιστική βραχυπρόθεσμη πολιτική είναι να κλείσουν ,κατ’ αρχάς, τα κενά που επιτρέπουν στους υπερ-πλούσιους να πληρώνουν ουσιαστικά μηδενικό φόρο: φορολόγηση κεφαλαιακών κερδών ως κανονικό εισόδημα – στην χώρα μας  ένας εργαζόμενος με μισθό 50.000 ευρώ πληρώνει φόρο εισοδήματος 44% στο τμήμα άνω των 40.000 . Ένας πολίτης που έχει 2 εκατ. ευρώ σε μετοχές και λαμβάνει 50.000 ευρώ μερίσματα πληρώνει μόλις 5% — δηλαδή 2.500 ευρώ αντί 15.000 που θα πλήρωνε ο μισθωτός για το ίδιο ποσό—  φορολόγηση μη πραγματοποιθέντων κερδών σε πολύ υψηλά επίπεδα πλούτου (δες πρόταση Μπάϊντεν), κατάργηση βάση κλιμάκωσης, εφαρμογή ελάχιστου παγκόσμιου φορολογικού συντελεστή…

Καταλήγοντας : δεν είναι ούτε απλό σύνθημα ούτε εύκολη πολιτική. Είναι ρεαλιστική πολιτική υπό όρους — και οι όροι είναι πολιτική βούληση των κυρίαρχων κρατών, διεθνής συντονισμός  και τεχνική σχεδίαση που κλείνει τα παράθυρα φοροδιαφυγής. Χωρίς αυτά τα τρία, παραμένει σύνθημα.

Ακούμε πολλές φορές , κυρίως από στελέχη της ΝΔ ως απόδειξη της «επιτυχημένης οικονομικής» της κυβέρνησης τους  ότι οι καταθέσεις των ελληνικών νοικοκυριών αυξάνουν. Μάλιστα αδιαφορούν  ή δεν αναφέρονται καθόλου στο γεγονός ότι αυτό έρχεται σε αντίθεση με το μακροοικονομικό μέγεθος της αποταμίευσης των νοικοκυριών  το οποίο δεν ακολουθεί την ίδια κατεύθυνση και μάλιστα από την εποχή των μνημονίων βρίσκεται σε αρνητική θέση ως ποσοστό του διαθέσιμου εισοδήματος σύμφωνα με τα δημοσιευμένα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ . Αυτό το θέμα έχει μια ιδιαίτερη επικαιρότητα για την Ελλάδα. Να εξηγήσω τη σχέση αναλυτικά:

Η βασική διάκριση: ροή vs απόθεμα

Η εθνική αποταμίευση νοικοκυριών είναι μια ροή — μετρά το μέρος του εισοδήματος που δεν καταναλώνεται σε μια συγκεκριμένη περίοδο, συνήθως εκφρασμένο ως ποσοστό του διαθέσιμου εισοδήματος ή και του ΑΕΠ.

Οι τραπεζικές καταθέσεις είναι ένα απόθεμα — το σύνολο των χρημάτων που είναι κατατεθειμένα σε τράπεζες σε μια δεδομένη χρονική στιγμή, συσσωρευμένα από το παρελθόν.

Η σαφής διευκρίνηση της σχέση τους μας επιτρέπει να καταλάβουμε καλύτερα ότι οι καταθέσεις είναι μόνο μία μορφή αποταμίευσης. Τα νοικοκυριά μπορούν να αποταμιεύουν επίσης σε μετοχές, ομόλογα, ακίνητα, μετρητά, συνταξιοδοτικά ταμεία. Όταν ένα νοικοκυριό αποταμιεύει θετικά (εισόδημα > κατανάλωση), μέρος αυτού μπορεί να πάει σε κατάθεση — αυξάνοντας το υπόλοιπο. Αλλά οι καταθέσεις μπορούν να αυξηθούν και λόγω πώλησης άλλων περιουσιακών στοιχείων (π.χ. ακίνητο, μετοχές) χωρίς κανένα θετικό ποσοστό αποταμίευσης.

Το “παράδοξο” της Ελλάδας μπορεί επομένως να εξηγηθεί με απλό τρόπο  αφήνοντας τους κυβερνητικούς εκπροσώπους να πανηγυρίζουν χωρίς λόγο:  Το 2025 η Ελλάδα ήταν  η μοναδική χώρα στην Ευρώπη με αρνητικό ποσοστό αποταμίευσης νοικοκυριών (-1%), καθώς τα έξοδα υπερβαίνουν το διαθέσιμο εισόδημα. Το 71% των Ελλήνων καταθετών διατηρεί λιγότερα από 1.000 ευρώ στους λογαριασμούς του. Ο μέσος όρος της ΕΕ βρίσκεται στο 14,5%, με κορυφαίες χώρες τη Γερμανία (20%) και την Τσεχία (19,4%).  Δηλαδή τα ελληνικά νοικοκυριά ξοδεύουν συστηματικά περισσότερα από ό,τι κερδίζουν.

Ταυτόχρονα όμως, οι καταθέσεις νοικοκυριών τον Δεκέμβριο του 2025 παρουσιάζονται αυξημένες σε σχέση με τα προηγούμενα έτη , 154 δισ. ευρώ.

Πώς συμβαίνει αυτό; Συμβαίνει γιατί το απόθεμα (καταθέσεις) αντανακλά δεκαετίες συσσωρευμένης αποταμίευσης, ενώ το αρνητικό ποσοστό αποταμίευσης (ροή) σημαίνει απλώς ότι σήμερα η κατανάλωση υπερβαίνει το εισόδημα, χωρίς απαραίτητα  αυτό να χρηματοδοτείται μέσω   αναλήψεων από τις καταθέσεις, και συνεπώς χωρίς να τις επηρεάζει.

Συνοπτικά, τραπεζικές καταθέσεις και ποσοστό αποταμίευσης  των νοικοκυριών μετρούν διαφορετικά πράγματα και μπορούν να κινούνται αντίθετα — όπως ακριβώς συμβαίνει σήμερα στην Ελλάδα.

Η μεταβολή των καταθέσεων είναι ροή

Υπάρχει όμως μια ακόμα διευκρίνηση που θα πρέπει να κάνουμε για να λάβουμε υπόψη μας όχι μόνο το απόλυτο νούμερο των καταθέσεων αλλά και το   ρυθμό  μεταβολής των  καταθέσεων που παρατηρείται. Σημειώνουμε λοιπόν τα ακόλουθα:

Η μεταβολή των καταθέσεων είναι ροή και επομένως όταν λέμε “οι καταθέσεις αυξήθηκαν κατά 3 δισ. ευρώ το 2025”, αυτή η μεταβολή είναι πράγματι ροή — και μάλιστα ροή απευθείας συγκρίσιμη με την αποταμίευση. Στην ορολογία της χρηματοοικονομικής λογιστικής, αυτό ονομάζεται χρηματοοικονομική αποταμίευση σε καταθέσεις (financial saving in deposits).

Όμως  δεν ταυτίζεται με το ποσοστό της εθνικής αποταμίευσης των νοικοκυριών γιατί η εθνική αποταμίευση νοικοκυριών (από τους Εθνικούς Λογαριασμούς) υπολογίζεται ως εξής:

Εισόδημα − Κατανάλωση = Αποταμίευση

Ενώ η μεταβολή καταθέσεων μετρά μόνο πού πήγε αυτή η αποταμίευση — δηλαδή το κομμάτι που τοποθετήθηκε σε τραπεζικούς λογαριασμούς. Η συνολική χρηματοοικονομική αποταμίευση των νοικοκυριών κατανέμεται σε:

• + Μεταβολή καταθέσεων
• + Αγορά μετοχών / ομολόγων / αμοιβαίων
• + Εισφορές σε ασφαλιστικά / συνταξιοδοτικά
• − Αποπληρωμή δανείων (μειώνει το χρέος, άρα αποταμίευση)
• − Νέα δανεισμός

Άρα στη λογική των Εθνικών Λογαριασμών (ΕΣΛ 2010) έχουμε :

Αποταμίευση (ροή) = Επένδυση σε πάγια + Χρηματοοικονομική αποταμίευση

Και η χρηματοοικονομική αποταμίευση ισούται ακριβώς με το άθροισμα όλων των ροών σε χρηματοοικονομικά στοιχεία — συμπεριλαμβανομένης της μεταβολής καταθέσεων.

Άρα αν η αποταμίευση νοικοκυριών είναι -1,0% του διαθεσίμου εισοδήματος ,αλλά οι καταθέσεις αυξάνονται, αυτό σημαίνει ότι τα νοικοκυριά εκποιούν άλλα περιουσιακά στοιχεία (π.χ. πουλούν ακίνητα, εξαργυρώνουν επενδύσεις) και βάζουν τα χρήματα σε καταθέσεις — αποταμιεύουν αρνητικά συνολικά, αλλά ανακατανέμουν το χαρτοφυλάκιό τους υπέρ των τραπεζικών λογαριασμών.

Επομένως  η ανάλυση των ροών (και όχι μόνο των αποθεμάτων) είναι απαραίτητη για να καταλάβεις τι πραγματικά συμβαίνει σε μια οικονομία.

Η μείωση της ιδιοκατοίκησης  και η αύξηση των καταθέσεων νοικοκυριών

Η αύξηση των καταθέσεων  των νοικοκυριών με ταυτόχρονη αρνητική εθνική αποταμίευση των νοικοκυριών για να εξηγηθεί πρακτικά και όχι θεωρητικά (αυτό το κάναμε) χρειάζεται να μετρηθεί από που προήλθε η παρατηρούμενη αύξηση των καταθέσεων σε σχέση με τη συνολική χρηματοοικονομική αποταμίευση των νοικοκυριών. Μία πρώτη ένδειξη θα μπορούσε να είναι η μείωση του ποσοστού ιδιοκατοίκησης στην Ελλάδα την περίοδο 2019-2025.

Μέσα σε μόλις έξι χρόνια (2019–2025), το ποσοστό ιδιοκατοίκησης μειώθηκε κατά 6 ποσοστιαίες μονάδες — μία από τις μεγαλύτερες απώλειες μεταξύ των κρατών-μελών της ΕΕ. Το 2019 το ποσοστό ιδιοκατοίκησης ήταν 75,4%, το 2020 κυμάνθηκε στο 73,9%, το 2021 στο 73,3% και το 2022 στο 72,8%. Το 2025 περιορίζεται στο 69,4%, ενώ τα νοικοκυριά που διαμένουν σε ενοικιαζόμενη κατοικία αυξάνονται από 15,4% σε 30,6% ( Eurostat EU-SILC / Πανελλαδικό Δίκτυο E-Real Estates ) . Αν επεκτείνουμε την περίοδο αναφοράς τα στοιχεία είναι πιο εντυπωσιακά: από το 2005 έως το 2021, το ποσοστό ιδιοκατοίκησης υποχώρησε από 84,6% στο 73,3%, χάνοντας 11,3 ποσοστιαίες μονάδες. Δηλαδή η Ελλάδα μεταμορφώνεται από μια από τις χώρες με τη μεγαλύτερη ιδιοκατοίκηση στην Ευρώπη σε μια χώρα που πλησιάζει τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.(

Οι αιτίες που επισημαίνονται για να ερμηνεύσουν αυτή τη συμπεριφορά θα μπορούσε να είναι ότι : μέρος ιδιοκτητών με οφειλές σε τραπεζικά ιδρύματα επέλεξαν να εξοφλήσουν τις υποχρεώσεις τους πουλώντας την ιδιοκτησία τους και στρέφοντας σε μίσθωση. Άλλοι επέλεξαν να εκμεταλλευτούν τα ακίνητά τους μέσω βραχυχρόνιας μίσθωσης ή να πουλήσουν λόγω της ανόδου των τιμών. Προστίθενται οι πλειστηριασμοί, η αδυναμία νέων να αγοράσουν λόγω υψηλών τιμών και χαμηλής αποταμίευσης, και η έλλειψη νέας οικοδομικής δραστηριότητας.

Η σύνδεση με την αρνητική αποταμίευση  είναι εδώ ξεκάθαρη: το 75% των Ελλήνων άνω των 50 ετών ιδιοκατοικεί, ενώ για τους νεότερους το αντίστοιχο ποσοστό είναι μόλις 30%. Οι νέες γενιές, με αρνητική αποταμίευση και υψηλά ενοίκια, δεν μπορούν να αποταμιεύσουν για αγορά κατοικίας — ο φαύλος κύκλος συνεχίζεται.

Έτσι προφανώς το παράδοξο λύνεται: η πώληση ακινήτων είναι μια χρηματοοικονομική συναλλαγή, όχι αποταμίευση από εισόδημα. Άρα δεν μετράει στο ποσοστό αποταμίευσης, αλλά αυξάνει άμεσα τις καταθέσεις.

Τώρα θα μπορούσαμε να σκεφτούμε  ορισμένα πιθανά σενάρια για το πως χρησιμοποιούνται  τα χρήματα από τις πωλήσεις.

Το πρώτο σενάριο είναι η εξόφληση υποχρεώσεων — δάνεια, υποθήκες, ληξιπρόθεσμες οφειλές, πλειστηριασμοί. Εδώ τα χρήματα εξαφανίζονται από τον ισολογισμό του νοικοκυριού χωρίς να εμφανιστούν ως κατάθεση.

Το δεύτερο σενάριο είναι η τοποθέτηση σε καταθέσεις — ο πωλητής γίνεται ενοικιαστής και κρατά το κεφάλαιο ρευστό. Αυτό αυξάνει το απόθεμα καταθέσεων χωρίς να σημαίνει θετική αποταμίευση εισοδήματος.

Το τρίτο σενάριο είναι η ανακατανομή σε άλλα επενδυτικά προϊόντα — μετοχές, ομόλογα, αμοιβαία κεφάλαια, φαινόμενο που παρατηρείται τα τελευταία 2-3 χρόνια με την άνοδο του Χρηματιστηρίου Αθηνών.

Η μακροοικονομική ερμηνεία αυτών των εξελίξεων  είναι στην ουσία μια αποεπένδυση σε παγίους τίτλους (real assets — ακίνητα) και επανεπένδυση σε χρηματοοικονομικά στοιχεία (καταθέσεις, κινητές αξίες). Στους Εθνικούς Λογαριασμούς αυτό εμφανίζεται ως:

• Μείωση πλούτου σε ακίνητα (μικρότερο απόθεμα real assets)
• Αύξηση χρηματοοικονομικού πλούτου (μεγαλύτερο απόθεμα financial assets)
• Αλλά η καθαρή θέση (net worth) του νοικοκυριού δεν αλλάζει αναγκαστικά — απλώς αλλάζει η σύνθεσή της

Το κοινωνικό ζήτημα

Εδώ όμως κρύβεται και η ανισότητα: αυτοί που πούλησαν από ανάγκη (πλειστηριασμοί, χρέη) έχασαν πλούτο, ενώ αυτοί που πούλησαν στρατηγικά (για να εκμεταλλευτούν την άνοδο τιμών και να στραφούν σε βραχυχρόνιες μισθώσεις) κέρδισαν. Η ίδια συναλλαγή, εντελώς διαφορετικό αποτέλεσμα ανάλογα με το εισόδημα και την οικονομική θέση του νοικοκυριού.

Ο αρνητικός μέσος όρος στην εθνική αποταμίευση των νοικοκυριών  κρύβει ανισότητα — τα πλουσιότερα νοικοκυριά αποταμιεύουν ενώ τα φτωχότερα αποταμιεύουν αρνητικά. Επίσης, εισροές από πωλήσεις ακινήτων, κληρονομιές ή μεταφορές από το εξωτερικό μπορούν να αυξάνουν καταθέσεις ακόμα και με αρνητική ροή αποταμίευσης. Έρευνες του Ταμείου Εγγύησης Καταθέσεων και Επενδύσεων https://www.teke.gr/pages/ABOUT/files/Annual_Report_2024_GR.pdf   δείχνουν ότι η πενιχρή αποταμίευση αγγίζει τη συντριπτική πλειοψηφία του πληθυσμού, με μόλις το 0,8% των νοικοκυριών να διαθέτει αποθέματα άνω των 100.000 ευρώ

Τα γαλάζια ψέματα για την τιμή της ηλεκτρικής ενέργειας

Πως η οικονομική κρίση βαφτίζεται σε οικονομικό θαύμα!